Jak rozwijać umiejętności społeczne u dzieci i nastolatków? Praktyczne ćwiczenia dla edukatorów i rodziców

Niektóre dzieci z łatwością odnajdują się w grupie. Potrafią współpracować z rówieśnikami, dogadują się i odnajdują swoje miejsce w zespole. Inne natomiast potrzebują więcej wsparcia. Zdarza się, że wycofują się z kontaktów, reagują impulsywnie albo po prostu nie wiedzą, jak się zachować w konkretnej sytuacji społecznej. Co wtedy możemy zrobić? Jak rozwijać umiejętności społeczne u dzieci i nastolatków, nie wywierając presji, nie pouczając, ale realnie wspierając je w budowaniu relacji? W tym artykule znajdziesz konkretne wskazówki i sprawdzone metody, które mogą wykorzystać zarówno nauczyciele, jak i rodzice.

Dzieci wchodzą w świat relacji już od najmłodszych lat, ale to, jak będą się w nim odnajdywać, zależy od wielu czynników. Niektórym przychodzi to naturalnie, inne potrzebują więcej wsparcia. Co warto rozwijać?

Jakie umiejętności społeczne u dzieci i nastolatków warto rozwijać?

Umiejętności społeczne u dzieci i nastolatków obejmują szeroki wachlarz kompetencji? Jakich? W zależności od wieku i danego rozwoju są to komunikacja, współpraca, empatia, rozwiązywanie konfliktów, asertywność, elastyczność w myśleniu, cierpliwość, dostosowywanie się do zasad, negocjowanie, radzenie sobie ze stresem czy obrona własnego zdania… I wiele, wiele innych. Poniżej zostały przedstawione kompetencje miękkie, które mają szczególne znaczenie w budowaniu relacji i samodzielności.

1. Komunikacja – jak mówić, słuchać i być zrozumianym

To coś więcej niż umiejętność mówienia. To także słuchanie, zadawanie pytań i wyrażanie swoich myśli w sposób, który inni zrozumieją. Dzieci czy młodzież uczą się tego na co dzień w rozmowach, zabawach, w interakcjach z dorosłymi i rówieśnikami. Jak wspierać? Zachęcaj do zadawania pytań, ucz aktywnego słuchania.  Pokazuj, jak ważne jest efektywne mówienie o swoich potrzebach.

2. Współpraca – bo w grupie siła

Praca w grupie, współdziałanie, wspólne rozwiązywanie problemów. To wszystko rozwija kompetencje społeczne. Nie każde dziecko lub nastolatek od razu chętnie współpracuje i to zupełnie normalne! Jak je wspierać? Twórz okazje do działania w grupie, na przykład w szkole, w domu, na podwórku. Zachęcaj do wspólnego podejmowania decyzji i ucz kompromisu, ale też pokaż, że czasem można powiedzieć „nie”, czyli wytłumacz czym jest asertywność.

3. Empatia – zrozumieć emocje swoje i innych

To jedna z najważniejszych umiejętności. Dziecko, które potrafi zauważyć, co czują inni, łatwiej buduje relacje, lepiej radzi sobie w grupie. Ale empatia nie zawsze „pojawia się sama”, trzeba ją rozwijać. Jak wspierać? Z nastolatkiem dużo rozmawiaj o emocjach, a z młodszym dzieckiem używaj historyjek społecznych, bawcie się w „odgrywanie ról” oraz zadawaj pytania do określonych sytuacji lub opowiadań, np. Co czuje bohater? Co byś zrobił na jego miejscu?

4. Rozwiązywanie konfliktów – bez awantur, bez uciekania

Kłótnie, sprzeczki, różnice zdań, to też normalna część życia. Ale nie każde dziecko wie, jak rozwiązać konflikt bez agresji, obrażania się czy wycofania. Nie każdy nastolatek pamiętam o tym, że obgadując, wykluczając wyrządza krzywdę. Jak wspierać? Modeluj dobre rozwiązania. Pokazuj, że można mówić o swoich potrzebach bez krzyku i szukać kompromisów. Wprowadzaj zabawy, które uczą negocjacji.

5. Samoregulacja emocji – jak nie dać się pokonać trudnym emocjom?

Nie chodzi o to, by nie czuć złości, smutku czy frustracji. Chodzi o to, by wiedzieć, co z tym zrobić. Dzieci i nastolatkowie, którzy potrafią regulować emocje, lepiej radzą sobie w relacjach. Nie działają pod wpływem impulsu, starają się budować relacje. Jak wspierać? Ucz nazywania emocji, pokazuj, że każda emocja jest potrzebna, ale to, co z nią robimy, ma znaczenie. Wprowadź techniki oddechowe, ćwiczenia uczące kontroli emocji.

Jak sprawdzić, które umiejętności społeczne u dzieci wymagają wzmocnienia?

Każde dziecko jest inne. Jedno z radością biegnie na plac zabaw, chętnie dzieli się zabawkami i opowiada o swoich przygodach. Inne woli bawić się samotnie, unika większych grup i niechętnie mówi o swoich uczuciach. I to naprawdę jest OK. Nie oznacza to, że któreś zachowanie jest lepsze czy gorsze. Dzieci i nastolatki mają różne temperamenty i potrzeby. U nastolatków widać to chociażby w stylu komunikacji, reagowaniu na grupę czy chęci uczestniczenia w relacjach rówieśniczych. Jednak czasem za wycofaniem albo trudnościami w relacjach stoi coś więcej. W takich sytuacjach warto świadomie wspierać rozwój umiejętności społecznych u dzieci i nastolatków, dostosowując wsparcie do ich możliwości i etapu rozwoju.

Jak więc rozpoznać, które kompetencje społeczne warto wzmocnić u dziecka?

Obserwacja

Najlepszym sposobem na zrozumienie, jak dziecko czy nastolatek funkcjonuje w relacjach, jest obserwacja. I nie chodzi tu o siedzenie z notatnikiem i analizowanie każdego gestu, ale o uważność w codziennych sytuacjach. Na przykład podczas zabawy, rozmowy, wspólnych aktywności. Warto zwrócić uwagę na to, jak młody człowiek reaguje w grupie. Czy chętnie dołącza do zabawy, czy raczej trzyma się na uboczu? Jak nastolatek reaguje na prośby rówieśników? Czy potrafi współpracować, czy może częściej chce rządzić albo zupełnie oddaje inicjatywę innym?

Radzenie sobie z konfliktami

Kolejny ważny sygnał to radzenie sobie z konfliktami. Czy dziecko lub nastolatek unika konfrontacji, nawet jeśli ktoś go traktuje niesprawiedliwie? A może reaguje zbyt impulsywnie, tzn. krzyczy, obraża się albo nawet uderza? Reakcja na sytuacje trudne jest jednym z najlepszych wskaźników tego, nad czym warto popracować. Obserwacja obejmuje też emocje i sposoby ich wyrażania. Niektórzy wprost mówią, co ich cieszy, smuci czy frustruje. Inni zamykają się w sobie albo odreagowują na otoczeniu. Jeśli młody człowiek często wybucha złością, nie potrafi mówić o swoich uczuciach albo łatwo się denerwuje w relacjach, może to być sygnał, że potrzebuje wsparcia w obszarze samoregulacji emocji. Przy czym warto podkreślić, iż u nastolatków dochodzi do burzy hormonalnej, która może nasilać emocjonalne reakcje i utrudniać radzenie sobie w relacjach.

Zadawanie pytań otwartych

Co więcej dzieci i młodzież nie zawsze mówią otwarcie o swoich problemach z rówieśnikami. Często nie wiedzą, jak je nazwać, albo po prostu nie są świadome, że coś sprawia im trudność. Dlatego tak ważne jest zadawanie im pytań, ale w sposób, który zachęca do rozmowy, a nie wywołuje presję. Zamiast pytać dziecko: „Dlaczego nie bawisz się z innymi?”, można zapytać: „Z kim lubisz się bawić? Jak się czujesz, gdy jesteś w kolegami/koleżankami?”. Podobnie z nastolatkami. Zamiast mówić: „Czemu siedzisz sam na przerwach?”, lepiej zapytać: „Z kim najłatwiej ci się rozmawia w klasie?” albo „Jak się czujesz na lekcjach podczas pracy grupowej z… (imiona kolegów)?”. Otwarte pytania pozwalają powiedzieć coś więcej, zamiast sprowadzać rozmowę do odpowiedzi „tak” lub „nie”. Ważne, by nie naciskać i nie oceniać, ponieważ każdy z nas czasem potrzebuje chwili, żeby otworzyć się i powiedzieć, co czuje.

Współpraca z nauczycielami

Rodzice widzą wiele, ale nie wszystko. Dziecko czy nastolatek w domu może zachowywać się inaczej niż w szkole lub na podwórku. Pedagodzy mogą dostrzec rzeczy, które nam rodzicom umykają, posiadają po prostu inna perspektywę. Dlatego warto rozmawiać z nimi o tym, jak młody człowiek funkcjonuje w grupie. Jeśli nauczyciel mówi, że dziecko unika kontaktu z rówieśnikami, ma trudność z wyrażaniem emocji albo często wpada w konflikty, to sygnał, że warto się temu przyjrzeć. Nie zawsze oznacza to problem, ale może być wskazówką, w jakim kierunku potrzebuje wsparcia.

Co robić, jeśli dziecko lub nastolatek ma trudności społeczne?

Niektóre dzieci i nastolatkowie wchodzą więc w relacje naturalnie, inne potrzebują więcej wsparcia. Kiedy warto się bliżej przyjrzeć sytuacji?

• jeśli dziecko lub nastolatek unika kontaktów społecznych przez dłuższy czas i nie wykazuje chęci do ich nawiązywania,
• gdy bardzo stresuje się w sytuacjach społecznych, np. płacze, zamyka się w sobie, nie chce chodzić do szkoły,
• jeżeli jego reakcje w relacjach są skrajne, czyli od całkowitego wycofania po impulsywne, agresywne zachowania,
• jeśli trudności wpływają na jego codzienne funkcjonowanie, przykładowo nie chce brać udziału w zabawach, nie rozmawia z rówieśnikami, czuje się samotny, ale nie wie, jak to zmienić.

Jeśli zauważasz takie sygnały, warto zacząć działać. Więcej na ten temat młodzieży w artykule „Jak rozpoznać trudności w relacjach nastolatków?”

Cierpliwość i wsparcie zamiast nacisku

Jednym z najczęstszych błędów, jakie popełniamy w dobrej wierze, jest zmuszanie dziecka czy nastolatka do relacji. „Idź pobaw się z dziećmi!”, „Nie możesz siedzieć sam, idź do nich!”, „Nie bądź taki dzik!”… Takie komunikaty, choć wypowiadane z troską, mogą sprawić, że młodzian poczuje jeszcze większy stres. Dlaczego? Ponieważ dziecko, nastolatek który czuje się niepewnie w grupie, nie potrzebuje presji, ale zrozumienia. Jeśli zmusimy je do relacji, może poczuć się przytłoczone, a nawet jeszcze bardziej się wycofać. Zamiast tego warto stworzyć warunki, w których relacje będą mogły rozwijać się naturalnie. W jaki sposób?

• zachęcaj, ale nie zmuszaj – jeśli dziecko, nastolatek nie chce od razu rozmawiać, bawić się z grupą, może zacząć od obserwowania lub zabawy w mniejszym gronie,
• pomagaj w nawiązywaniu kontaktów np. zapraszając do domu jednego kolegę zamiast organizowania spotkania z całą grupą,
• rozmawiaj o emocjach – pytaj, czego się obawia, co sprawia mu trudność, 
• modeluj zachowania społeczne – dzieci uczą się przez obserwację. Pokazuj, jak nawiązywać rozmowy, jak rozwiązywać konflikty, jak wyrażać swoje potrzeby. Jak powiedział amerykański pisarz Robert Fulghum: „Nie martw się tym, że dzieci cię nie słuchają. Martw się tym, że cię obserwują.” Oczywiście, to nie znaczy, że od razu zaczną robić to samo, każde dziecko jest inne i ma swój własny sposób uczenia się, ale im częściej widzą dobre wzorce, tym większa szansa, że z czasem zaczną je przejmować.

Czy to coś, co samo minie, czy trzeba działać?

To jedno z najczęstszych pytań, jakie zadają sobie rodzice i nauczyciele. Umiejętności społeczne u dzieci i nastolatków, zresztą podobnie jak u dorosłych, nie są zestawem sztywnych zasad, lecz dynamicznym procesem. Warto pamiętać, że rozwój społeczny nie jest liniowy, tzn. młodzi ludzie uczą się poprzez doświadczenia, a ich potrzeby mogą się zmieniać w różnych okresach życia. Przejściowe trudności często pojawiają się w wyniku zmian: nowa szkoła, nowa grupa rówieśnicza, trudne doświadczenie (np. konflikt z kolegą). Dziecko, nastolatek może potrzebować czasu, by się oswoić i odnaleźć w nowej sytuacji. Jeśli jednak stopniowo zaczyna podejmować próby kontaktu, nawet małe i nieśmiałe, to dobry znak, że proces adaptacji przebiega naturalnie. I nie każde z nich będzie duszą towarzystwa. Ważne, by czuło się dobrze w relacjach na własnych zasadach. Ale jeśli dziecko potrzebuje więcej czasu, warto:

• zacząć od małych kroków – zamiast oczekiwać, że nagle zacznie odnajdywać się w dużej grupie, pozwolić mu budować relacje stopniowo,
• szukać aktywności, które je interesują – dzieci i młodzież łatwiej nawiązują kontakty, gdy robią coś, co je angażuje. Może zajęcia plastyczne, muzyczne? Sport?
• wspierać w trudnych sytuacjach, ale nie wyręczać – jeśli dziecko boi się powiedzieć coś w grupie, można pomóc mu przećwiczyć, co może powiedzieć, ale nie mówić tego za niego,
• doceniać nawet najmniejsze postępy – każde „cześć” wypowiedziane do kolegi, każda podjęta próba rozmowy to krok naprzód.

Ćwiczenia w domu i w szkole

Umiejętności społeczne u dzieci i nastolatków najlepiej rozwijać w praktyce, choćby poprzez pięć poniższych ćwiczeń:

1.  „Lustro emocji”

Cel – pomoc dzieciom w rozpoznawaniu i nazywaniu emocji oraz rozwijaniu empatii. Dla kogo? Dzieci w wieku wczesnoszkolnym.

📌 Jak wykonać?
Usiądźcie naprzeciwko siebie, może to być dziecko i dorosły lub dwójka dzieci. Zaczynamy od zabawy w naśladowanie. Dorosły lub jedno z dzieci pokazuje jakąś emocję, np. smutek, radość, zaskoczenie, zdenerwowanie, ale używając samej mimiki i gestów. Druga osoba ma za zadanie jak najlepiej odwzorować tę emocję. Gdy dziecko już ją odzwierciedli, zatrzymajcie się na chwilę i porozmawiajcie: „Kiedy ostatnio czułeś/czułaś się w ten sposób?” „Co możemy zrobić, gdy widzimy, że ktoś jest smutny?” „Jak możemy komuś pomóc, kiedy widzimy, że jest zdenerwowany?” Modyfikacja: Starszym dzieciom można dodać element narracji, np. „Wyobraź sobie, że właśnie zgubiłeś ulubioną zabawkę. Jak wyglądałaby twoja twarz? A teraz pomyśl, że ją znalazłeś i jak się zmienia twoja mimika?”. To ćwiczenie nie tylko pomaga w rozpoznawaniu emocji, ale też uczy uważności na innych i pokazuje, że nasze twarze i gesty mówią często więcej niż słowa.

2. „Dokończ zdanie”

Cel – pomoc dziecku w nazywaniu emocji i potrzeb oraz ułatwienie mu wyrażania swoich uczuć. Dla kogo? Dzieci i młodzież w wieku 6–15 lat. Zadanie, które trudnością powinno być dostosowane do wieku.

📌 Jak wykonać?
Podajesz początek zdania, a dziecko kończy je własnymi słowami. Najlepiej, jeśli nie poprawiasz ani nie oceniasz jego odpowiedzi. Przykłady zdań: „Kiedy ktoś mnie nie słucha, czuję…” „Lubię, kiedy moi koledzy…” „Jest mi trudno, kiedy…” Możesz też zamieniać się rolami. Niech dziecko czy nastolatek wymyśli początek zdania dla ciebie! To świetny sposób, by zobaczyło, że każdy ma emocje i każdy czasem przeżywa trudne chwile. Modyfikacja: Starsze dzieci można zachęcić do rozwinięcia myśli „A co wtedy robisz? Czy to ci pomaga? Jak mogłoby być inaczej?”. To ćwiczenie jest banalnie proste, ale naprawdę skuteczne, ponieważ pomaga dzieciom budować świadomość własnych emocji i daje im narzędzia do ich wyrażania.

3. „Burza mózgów na trudne sytuacje”

Cel – nauka świadomego reagowania w trudnych momentach oraz rozwijanie umiejętności rozwiązywania konfliktów. Dla kogo? Młodzież 10–16 lat.

📌 Jak wykonać?

Każde dziecko prędzej czy później znajdzie się w sytuacji, w której nie będzie wiedziało, co zrobić. Może to być odrzucenie przez rówieśników, kłótnia z kolegą, trudna rozmowa. Co wtedy? Jak zareagować, by nie pogorszyć sytuacji?

1. Najpierw ustalcie, o jakiej sytuacji rozmawiacie. Niech to będzie coś realnego, co rzeczywiście mogłoby się przydarzyć. Możesz zapytać: „Czy zdarzyło ci się, że ktoś wykluczył cię z grupy znajomych?” „Czy ktoś kiedyś powiedział coś, co było dla ciebie przykre?” „Co byś zrobił/zrobiła, gdyby któryś ze znajomych przestał się do ciebie odzywać?”

2. Teraz zastanówcie się, co się w tej sytuacji wydarzyło. To kluczowy moment, młody człowiek powinien nie tylko mówić o sobie, ale też pomyśleć, co mogła czuć druga osoba. Możesz pomóc, pytając: „Jak się wtedy czułeś?” „Jak mogła się czuć ta druga osoba?”

3. Burza mózgów – wszystkie możliwe rozwiązania.
To moment, kiedy szukacie różnych reakcji. Niech nastolatek wymyśla wszystkie sposoby! Nawet te mniej trafione! Możesz zapisać je na kartce.

Przykładowa sytuacja: „Koledzy powiedzieli, że nie mogę dołączyć do gry w koszykówkę”. Jak mogę zareagować? Obrażam się i odchodzę. Zaczynam krzyczeć, że to niesprawiedliwe. Pytam, czy mogę dołączyć później. Szukam innych znajomych itd…

4. Oceniacie konsekwencje.
Teraz przychodzi czas na refleksję, czyli „Jak byś się czuł, gdybyś był po drugiej stronie?”, „Czy to rozwiązanie pomaga, czy raczej pogarsza sytuację?”

5. Ćwiczycie reakcje w praktyce.
Warto teraz odegrać scenkę. Tak, to krępujące, a najtrudniej w tym namówić młodziana do działania. Nastolatek wciela się w różne role i próbuje różnych reakcji. Może to być swobodna rozmowa, ale też krótka improwizacja. Chodzi o to, by przećwiczyć dobre sposoby reagowania, zanim dziecko faktycznie znajdzie się w trudnej sytuacji.

4. „Kto pierwszy się uśmiechnie?”

Cel – nauka nawiązywania kontaktu wzrokowego, otwierania się na interakcję, przełamywanie nieśmiałości. Dla kogo? Dzieci w wieku 5–12 lat.

📌 Jak to zrobić?
To ćwiczenie jest proste, szeroko znane, ale bardzo skuteczne. Wiele dzieci (i dorosłych!) ma trudność z nawiązywaniem kontaktu wzrokowego i inicjowaniem rozmowy. Ta zabawa w naturalny sposób przełamuje tę barierę. Zaczynamy od tego, że dzieci siadają w parach (można też robić to w grupie na przykład w kręgu). Patrzą sobie w oczy, starając się nie uśmiechnąć. Pierwsza osoba, która się uśmiechnie „przegrywa”, ale w rzeczywistości obie strony wygrywają, bo wytwarza się pozytywna energia i nawiązanie kontaktu. Ćwiczenie powtarzamy, zmieniając pary. Modyfikacja: Jeśli dziecko czuje się niepewnie, można wprowadzić dodatkowy element, np. zabawne pytania: „Co wolałbyś: latać czy oddychać pod wodą?” „Jakbyś miał wymyślić nowe imię dla psa, to jakie by było?” To ćwiczenie świetnie sprawdza się w grupie, zwłaszcza wśród dzieci, które nie znają się dobrze. Uczy rozluźniania napięcia w kontaktach z innymi i pokazuje, że pierwszy krok w relacji wcale nie jest taki trudny.

5. „Tajemniczy przyjaciel”

Cel – budowanie pozytywnych relacji, rozwijanie empatii, zauważanie dobrych rzeczy w innych. Dla kogo? Dzieci w wieku 7–14 lat.

📌 Jak to zrobić?
To ćwiczenie rozwija uważność na innych i ich potrzeby, a także pokazuje, jak małe gesty wpływają na relacje. Każde dziecko losuje imię kolegi/koleżanki z grupy (można zrobić to w tajemnicy, by dodać element niespodzianki). W ciągu dnia lub tygodnia dziecko ma zadanie: zrobić coś miłego dla swojej osoby. Może to być komplement, pomoc w drobnej rzeczy, życzliwy gest. Po upływie określonego czasu (np. tygodnia) dzieci zgadują, kto był ich „tajemniczym przyjacielem”. Modyfikacja: Można dodać „skrzynkę życzliwości”. To oznacza, że każde dziecko (nastolatek) wrzuca tam karteczkę z miłym słowem dla innej osoby. Po zakończeniu ćwiczenia wszyscy czytają swoje karteczki. To ćwiczenie uczy dzieci, że nawet najmniejszy gest może poprawić komuś dzień. Buduje też pozytywne skojarzenia z relacjami i rozwija umiejętność zauważania dobrych rzeczy w innych.

A co, jeśli samo wsparcie nie wystarcza?

Co gdy mimo wszelkich prób działań pojawia się pytanie: Czy to jeszcze zwykła trudność, która minie, czy już coś, co wymaga wsparcia specjalisty? Kolejny raz podkreślę, że dzieci i młodzież rozwijają się różnie i mają różne potrzeby. Ale jeśli widzisz, że twoje dziecko przez dłuższy czas unika innych, nie podejmuje prób kontaktu, stresuje się nawet drobnymi interakcjami, wpada w skrajne emocje w sytuacjach społecznych  to może być moment, żeby się temu przyjrzeć bliżej. Nie chodzi o szukanie problemu na siłę. Chodzi o to, żeby nie zostawiać dziecka lub nastolatka samego z tym, co dla niego naprawdę trudne. 

Kiedy psycholog może pomóc? Na samym wstępie należy zaznaczyć, iż psycholog nie jest od „naprawiania dzieci”. Jest od tego, żeby pomóc zrozumieć, co się dzieje. Czasem wystarczą dwa spotkania, żeby zauważyć, gdzie leży problem i co można zrobić, żeby było łatwiej. Czasem podpowie konkretne metody, które pomogą dziecku czy nastolatkowi poczuć się pewniej w relacjach, oswoić emocje, nauczyć się reagować inaczej niż dotychczas. A czasem zaproponuje coś więcej, ponieważ umiejętności społeczne u dzieci można wspierać na przykład poprzez zajęcia emocjonalno-społeczne lub Trening Umiejętności Społecznych.

Inny kierunek? E-book „Wielki Test Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży 10–15 lat”

Gdy chcemy wspierać dzieci i młodzież w budowaniu relacji, warto mieć pod ręką materiały, które pomagają poruszyć ważne tematy w prosty i angażujący sposób. Jednym z nich jest e-book „Wielki Test Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży 10–15 lat”. Zawiera 100 pytań podzielonych na 10 obszarów tematycznych, takich jak emocje, empatia, komunikacja, współpraca, asertywność czy rozwiązywanie konfliktów. Każde pytanie przedstawia realistyczną sytuację z życia młodzieży i trzy możliwe odpowiedzi.

10 kategorii „Wielkiego Testu Umiejętności Społecznych”

1. Emocje

W tej kategorii znajdziemy pytania dotyczące rozpoznawania, nazywania i radzenia sobie z własnymi emocjami oraz interpretacji emocji innych. Przykładowe pytanie:
Ania, Ewa i Zosia od zawsze tworzą zgraną paczkę. Jednak, w tej chwili Ania obserwuje, jak Ewa i Zosia okropnie kłócą się na przerwie, krzycząc, że to koniec ich przyjaźni. Widząc tę sytuację, jakie emocje mogą najprawdopodobniej pojawić się u Ani?
a) Smutek, złość, dezorientacja i obawa o możliwy rozpad ich paczki,
b) Radość, ponieważ będzie miała szansę uwolnić się od swoich koleżanek i nareszcie pobyć w samotności,
c) Obojętność, a właściwie to chęć znalezienia nowych koleżanek.

2. Empatia

To zrozumienie perspektywy innych, rozpoznawanie intencji i uczuć innych ludzi. Przykładowe pytanie:
Pola zauważyła, że jej przyjaciel, Bartek, wygląda na smutnego i zamyślonego, gdy znajomi wspominają o jego nadchodzących urodzinach. Niedawno z powodu choroby zmarł tata Bartka. Co może zrobić Pola, by pokazać Bartkowi swoje wsparcie?
a) Pola powinna powiedzieć Bartkowi, żeby się nie smucił i jakoś się rozweselił,
b) Pola może znaleźć odpowiedni moment i delikatnie zapytać Bartka, w jaki sposób chciałby spędzić ten dzień. Na pewno to będą inne urodziny niż wszystkie do tej pory, ale postara się, aby wypadły jak najlepiej,
c) Pola powinna zaplanować dla Bartka niespodziankę, dużą imprezę urodzinową, tak aby jej kolega zapomniał o swoich problemach.

3. Samowiedza

Tu znajdziemy pytania dotyczące samopoznania, własnych mocnych stron, słabości i wartości. Przykładowe pytanie:
Jakie działanie możesz podjąć, gdy napotykasz problem, którego nie potrafisz od razu rozwiązać? Wybierz najlepszą formę zachowania.
a) Zignorować problem, mając nadzieję, że sam się rozwiąże,
b) Podzielić problem na mniejsze części i szukać rozwiązań krok po kroku. Ewentualnie zwrócić się do kogoś o pomoc,
c) Czekać, aż ktoś inny rozwiąże problem za ciebie.

4. Komunikacja międzyludzka

To skupienie na umiejętnościach komunikacyjnych, mowie ciała, aktywnym słuchaniu i wyrażaniu siebie. Przykładowe pytanie:
Rodzice postanowili, że musisz zacząć regularnie pomagać w domowych obowiązkach, takich jak opróżnianie zmywarki, sprzątanie łazienki i własnego pokoju. Jaką decyzję podejmiesz? Wybierz opcję, która najlepiej odzwierciedla właściwą komunikację i postępowanie:
a) Zgadzam się, ale wykonuję zadania niechlujnie, co prowadzi do sprzeczek i niezadowolenia,
b) Odmawiam, tłumacząc, że mam dużo nauki i że nie przeszkadza mi nieporządek,
c) Prowadzę rozmowę z rodzicami o tym, jakie zadania są dla mnie do zaakceptowania i kiedy mogę je wykonywać, a także pytam o możliwe konsekwencje nieprzestrzegania tych zasad.

5. Normy społeczne

Pytania w tej kategorii dotyczą zasad zachowania w społeczeństwie, etykietę i oczekiwania społeczne. Przykładowe pytanie:
Jak w imię zasad fair-play w klasie zareagujesz, gdy ktoś jest w niej wykluczany z grupy?
a) Dołączę do innych, wykluczając tę osobę. Nie ma nic gorszego niż narazić się grupie, przez co sam mogę zostać odrzucony,
b) Jesteśmy jedną drużyną. W miarę moich możliwości postaram się włączyć tę osobę do grupy,
c) Pozostanę obojętny na sytuację. To nie moja sprawa.

6. Asertywność

Dział o asertywności to nauka wyrażania własnych potrzeb i opinii w szanujący sposób, bez naruszania praw innych. Przykładowe pytanie:
Twój przyjaciel namawia cię, żebyście razem poszli do opuszczonego budynku na skraju osiedla. Jak reagujesz? Wybierz jedną odpowiedź, która pokazuje właściwą formę asertywnego zachowania:
a) No ba, ja nie pójdę? Mówię: „Nie ma sprawy, przecież nikt nam nie może niczego zabronić”,
b) W pewne miejsca nie mam zamiaru się wybierać: „Nie, dzięki, tam nie jest bezpiecznie. Możemy pojedziemy do skateparku?”,
c) Waham się, ale ostatecznie ciekawość zwycięża: „OK, ale tylko tym razem. Nie chcę wpaść w kłopoty”.

7. Współpraca w grupie

To umiejętności pracy zespołowej, dzielenie się zadaniami, budowanie zaufania i synergii w grupie.
Przykładowe pytanie:
Wraz z czwórką koleżanek i kolegów z klasy otrzymaliście do wykonania wspólny projekt. Musicie zbudować model wulkanu na lekcję przyrody. Każdy członek grupy ma przydzielone zadanie, ale zauważasz, że Kamil całkowicie nie interesuje się projektem i nie wykonuje swojej części. Zbliża się czas prezentacji. Jak możesz wspierać współpracę w grupie?
a) Zignoruję brak zaangażowania Kamila i wykonam jego część pracy,
b) Zwołuję spotkanie naszej grupy, aby porozmawiać z Kamilem o tym, dlaczego nie pracuje. Może ma jakieś problemy? Musimy znaleźć wspólne rozwiązanie,
c) Przy najbliższej okazji skarżę się nauczycielowi na Kamila. Na pewno nie powinien otrzymać pozytywnej oceny.

8. Rozwiązywanie konfliktów

Jeżeli rozwiązywanie to skupiamy się tu na negocjacjach, rozwiązywaniu sporów, poszukiwaniu kompromisów, ale i na samym zapobieganiu konfliktom. Przykładowe pytanie:
Podczas gry planszowej Monopoly rozpoczęła się kłótnia z koleżanką o to, kto ma prawo do kolejnego ruchu. Jak najlepiej rozwiązać ten konflikt?
a) Nie mam zamiaru ustępować, ona tylko się kłóci, a tak naprawdę nie zna zasad,
b) Gra z osobą, która nie potrafi zdrowo rywalizować, jest bez sensu. Nie gram dalej z nią,
c) Musimy spokojnie porozmawiać o zasadach gry i razem znaleźć rozwiązanie. Najlepiej jeszcze raz przeczytać zasady gry.

9. Radzenie sobie z trudnymi sytuacjami

Mamy tu strategie adaptacyjne wobec stresu, presji, zmian i nieoczekiwanych wydarzeń. Przykładowe pytanie:
Podczas szczerej rozmowy z przyjaciółką dowiadujesz się, że czuje się bardzo przygnębiona, niekochana przez rodziców i myśli o ucieczce z domu. Jest to dla ciebie szokujące. Jak reagujesz?
a) Zmieniasz temat, bo czujesz się zbyt nieswojo, aby rozmawiać na takie tematy,
b) Rozmawiasz z nią, przekazując swoje wsparcie, ale także oferujesz poszukiwanie profesjonalnej pomocy. Na pewno tak jej z tym nie zostawisz,
c) Mówisz jej, że przesadza i powinna przestać myśleć tylko o sobie.

10. Przemoc

Ostatnia kategoria, ale jak bardzo ważna! Są to metody na radzenie sobie z prześladowaniem, asertywność w obliczu przemocy, szukanie wsparcia i interwencji. Przykładowe pytanie:
Chłopak ze starszej klasy często wymaga od ciebie pożyczenia pieniędzy, niby małych kwot, ale dzieje się to regularnie. Gdy odmawiasz i mówisz, że nic ze sobą nie masz, szturcha cię, czasami przewraca i rzuca twoim plecakiem. Ostatnio zagroził, że posunie się dalej i policzą się z tobą też i jego koledzy. Zaczynasz się go obawiać i nie wiesz, jak zareagować. Co zrobisz?
a) Kontynuujesz dawanie mu pieniędzy, aby uniknąć problemów. Lepiej tak, niż narazić się na pobicie, myślisz sobie: „I tak nikt mi w tej sytuacji nie może pomóc, dopadną mnie po szkole”,
b) Prosisz kolegów z klasy o wsparcie. Musicie sami rozwiązać ten problem,
c) Przyszedł ten moment, że już wiesz, że nie poradzisz sobie z tym sam i sytuacja jest niebezpieczna. Szukasz pomocy u dorosłych, np. rodziców, wychowawcy lub pedagoga szkolnego.

Zastosowanie?

Test, który ma formę quizu sprawdza się w pracy indywidualnej, w parach i w grupach. Jest przeznaczony do wykorzystania na zajęciach TUS, godzinach wychowawczych, w gabinecie psychologa, na świetlicy czy w domu. Może być też przydatny podczas szkoleń dla młodzieży i krótkich aktywności tematycznych. Jeśli szukasz gotowego narzędzia, które w przystępnej formie pozwoli poruszyć z młodzieżą temat relacji, emocji i codziennych wyzwań społecznych, ten materiał będzie dobrym wyborem.

Jak można korzystać z testu?

• indywidualnie, żeby sprawdzić, jak młody człowiek rozumie różne sytuacje społeczne,
• w parach, jako ćwiczenie do wspólnego rozwiązywania i rozmowy o odpowiedziach,
• w grupie, w formie rywalizacji punktowej lub jako gra zespołowa,
• jako urozmaicenie zajęć TUS, godziny wychowawczej, warsztatu lub lekcji tematycznej,
• jako narzędzie do rozwijania danego tematu, np. empatii, granic, komunikacji,
• jako pomoc w pracy z dzieckiem, które ma trudność w relacjach z rówieśnikami,
• jako materiał do samodzielnego rozwiązywania z późniejszym omówieniem z prowadzącym.

Gdzie można kupić e-book „Wielki Test Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży 10–15 lat”?

Publikacja dostępna jest w wielu popularnych serwisach z materiałami edukacyjnymi oraz bezpośrednio na mojej stronie jako produkt „Wielki Test Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży 10-15 lat. 100 pytań z odpowiedziami i omówieniem”

Bibliografia/lektury warte polecenia

• Linda A. Reddy, Rozwijanie umiejętności społecznych dziecka. Interwencje przez zabawę, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2014
• Aneta Jegier, Beata Szurowska, Umiejętności społeczne dzieci. Kształtowanie rozwoju emocjonalno-społecznego dzieci w normie rozwojowej i dzieci ze specjalnymi potrzebami, Difin, Warszawa, 2017
• Ellen McGinnis, Kształtowanie umiejętności małego dziecka. Przewodnik nauczania umiejętności prospołecznych, Instytut Amity, Warszawa, 2014
• Arnold P. Goldstein, Skillstreaming: Kształtowanie młodego człowieka, Research Press, Champaign, 1997
• Natalia Minge, Krzysztof Minge, Jak kreatywnie wspierać rozwój dziecka, Edgard, Warszawa, 2022
• Joanna Węglarz, Dorota Bentkowska, Trening umiejętności społecznych dzieci i młodzieży, Harmonia Universalis, Gdańsk, 2022