Asertywność dzieci i młodzieży. Jak ją rozwijać na co dzień?

Asertywność dzieci i młodzieży to coś więcej niż umiejętność mówienia „nie”. To zdolność do mówienia o swoich potrzebach, wyrażania emocji, stawiania granic i bronienia własnego zdania. Z szacunkiem dla siebie i dla innych ludzi. U młodzieży w wieku 10–14 lat temat ten nabiera szczególnego znaczenia. To czas, gdy coraz silniej odczuwają wpływ grupy rówieśniczej, a jednocześnie szukają własnej tożsamości i uczą się podejmować samodzielne decyzje. W dalszej części artykułu pojawi się odpowiedź na pytanie, jak wspierać asertywność w tym wieku oraz propozycja pomocy dydaktycznej, która ułatwia rozmowę o tym, co młodzi naprawdę przeżywają i czego potrzebują.

Asertywność dzieci i młodzieży – co to oznacza w praktyce?

Asertywność dzieci i młodzieży to umiejętność wyrażania siebie w sposób jasny, spokojny i szanujący zarówno własne potrzeby, jak i potrzeby innych. To postawa, która pozwala mówić „nie” bez poczucia winy, ale też prosić o coś bez wstydu. Umożliwia stawianie granic, wyrażanie opinii, reagowanie na trudne sytuacje społeczne i podejmowanie decyzji zgodnych z własnymi wartościami. W przypadku młodzieży w wieku 10–14 lat asertywność nabiera szczególnego znaczenia. To etap życia, w którym relacje z rówieśnikami zaczynają dominować nad relacjami z dorosłymi. Młodzi ludzie stają przed coraz większą liczbą sytuacji, w których muszą odnaleźć własny głos i nauczyć się go używać. To jeszcze nie gotowa umiejętność, ale proces, który wymaga wsparcia poprzez rozmowę, modelowanie i odpowiednie narzędzia edukacyjne. Oto kilka typowych momentów, w których asertywność dzieci i młodzieży jest bardzo ważna:

• odmowa udziału w czymś, co budzi sprzeciw (np. wygłupy, ryzykowne zachowania, ściąganie),
• wyrażenie zdania, które różni się od opinii większości grupy,
• obrona własnych granic fizycznych i emocjonalnych (np. „Nie chcę, żebyś mnie dotykał”, „To mnie rani”),
• proszenie o pomoc bez obawy przed oceną,
• radzenie sobie z żartami, ironią lub wykluczaniem,
• umiejętność przyznania się do błędu lub powiedzenia „nie wiem” bez lęku przed kompromitacją.

Co pomaga rozwijać asertywność dzieci i młodzieży?

Rozwijanie asertywności dzieci i młodzieży to proces, który wymaga uważności i konsekwencji ze strony dorosłych. Młodzi ludzie uczą się postawy asertywnej przede wszystkim przez obserwację i doświadczenie. Tu nie wystarczą same słowa czy hasła na plakatach. Asertywność rozwija się tam, gdzie jest przestrzeń na dialog, zrozumienie i autentyczną obecność drugiego człowieka. Dużą rolę odgrywają tu dorośli: rodzice, najbliższa rodzina, ale i nauczyciele, wychowawcy. To oni pokazują młodym, jak mówić o emocjach, jak wyrażać niezgodę z szacunkiem, jak bronić swoich granic bez krzywdzenia innych. Dorośli modelują zachowania, nie tylko wtedy, gdy celowo uczą, ale także wtedy, gdy rozmawiają z uczniem, reagują na konflikt czy stawiają granice w codziennych sytuacjach.

Kolejnym ważnym elementem jest bezpieczna atmosfera, czy to w domu, w klasie, w grupie rówieśniczej. Trudno być asertywnym tam, gdzie panuje napięcie, brak zaufania albo strach przed ośmieszeniem. Asertywność potrzebuje klimatu otwartości i akceptacji. Takiego, w którym młoda osoba może powiedzieć, co myśli i czuje, bez obawy, że zostanie zlekceważona czy wykluczona. W praktyce asertywności można uczyć poprzez:

• rozmowy o emocjach i potrzebach,
• analizowanie codziennych sytuacji z życia młodych ludzi,
• odgrywanie scenek z możliwymi reakcjami,
• szukanie innych niż agresja czy uległość sposobów reagowania,
• wspólne tworzenie „języka granic”, czyli wyrażeń, które pomagają mówić o tym, co trudne, w sposób czytelny i spokojny.

Gra planszowa „Asertywność dla dzieci 10–14 lat” – skuteczne narzędzie edukacyjne

Wspieranie asertywności dzieci i młodzieży nie musi opierać się wyłącznie na rozmowach czy odgrywaniu scenek. W pracy z grupą doskonale sprawdzają się również gry edukacyjne, zwłaszcza wtedy, gdy są dobrze zaprojektowane i bliskie realnym doświadczeniom młodych ludzi. Gra planszowa „Asertywność dla dzieci 10–14 lat” została stworzona z myślą o uczniach szkół podstawowych, tych, którzy jeszcze „jedną nogą” są dziećmi, ale już powoli stają nastolatkami. Gra to pomoc edukacyjna w formacie PDF, do samodzielnego druku i wielokrotnego wykorzystania, zarówno w pracy indywidualnej, jak i grupowej. Rozgrywka opiera się na poruszaniu po planszy. Każde pole to punkt wyjścia do rozmowy, gdzie gracz losuje kartę z pytaniem, sytuacją lub krótkim zadaniem. Pytania są dostosowane do realiów młodzieży ponieważ dotyczą relacji rówieśniczych, presji grupy, wyrażania opinii, odmawiania, reagowania w trudnych sytuacjach i dbania o własne granice. W zestawie znajdują się różne typy kart:

– pytania otwarte, które zachęcają do refleksji i dzielenia się swoim doświadczeniem,
– scenki sytuacyjne do analizy i komentowania,
– zadania z dokończeniem zdania lub wyboru odpowiedzi „tak/nie” z uzasadnieniem,
– ćwiczenia typu „wymień sposoby na…”, które wspierają szukanie strategii działania.

Cel gry

Celem gry jest rozmowa i ćwiczenie ważnych umiejętności społecznych, w praktyce, bez napięcia i oceniania. Młodzież doświadcza różnych sytuacji: czasem trzeba poczekać na swoją kolej albo przyznać, że nie zna się odpowiedzi, a czasem ktoś inny jest po prostu pierwszy na mecie. To uczy cierpliwości, elastycznego myślenia, reagowania na emocje i bycia w grupie, dokładnie także wtedy, gdy nie wszystko idzie po myśli gracza. W grze nie chodzi o wygraną za wszelką cenę. Sama rozgrywka staje się okazją do nauki. Warto pogratulować zwycięzcy głośnymi oklaskami, ale też zatrzymać się przy tych, którzy nie wygrali. Ważne by usłyszeli, że się starali, że mają prawo czuć zawód, ale nie muszą się poddawać.

Zastosowanie gry w praktyce – dla kogo i gdzie?

Gra „Asertywność” została stworzona z myślą o tych, którzy na co dzień wspierają dzieci i młodzież w rozwoju społecznym i emocjonalnym. Można z niej korzystać w szkole, poradni, na zajęciach TUS, w świetlicy, a także w domu. Sprawdza się zarówno w pracy z całą klasą, jak i w małej grupie czy indywidualnie, wtedy można wykorzystać tylko pytania z kart, bez rozgrywki na planszy. To narzędzie dla nauczycieli, pedagogów, psychologów, wychowawców, terapeutów, trenerów TUS, rodziców i każdego, kto chce rozmawiać z młodymi ludźmi o emocjach, granicach i relacjach w sposób, który naprawdę ich angażuje. Bez moralizowania i wymuszania „prawidłowych” odpowiedzi.

Jak może wyglądać sesja z grą?

W praktyce, w zależności od liczby graczy jedna sesja z tą grą może trwać około 60 minut. Można ją z łatwością dopasować do konkretnej grupy i czasu, jakim się dysponuje. Przykładowy przebieg:

• krótkie wprowadzenie np. rozmowa o tym, czym jest asertywność i dlaczego bywa trudna,
• rozgrywka – uczestnicy rzucają kostką, przesuwają pionki i losują pytania lub scenki do omówienia,
• zakończenie rundą refleksji, czyli „Co było najtrudniejsze?”, „W jakiej sytuacji mógłbym/mogłabym to wykorzystać?”, „Czy coś zapamiętam na dłużej?”.

Gra dobrze sprawdza się zarówno jako samodzielne zajęcia, jak i jako część dłuższego cyklu. Można ją wykorzystać jednorazowo, ale też wracać do niej przy okazji różnych tematów, np. relacji w klasie, komunikacji czy radzenia sobie z presją.

Dlaczego warto korzystać z gier edukacyjnych do nauki asertywności?

Dzieci i młodzież najlepiej uczą się przez działanie. Kiedy coś ich angażuje, wywołuje emocje i daje przestrzeń do samodzielnego odkrywania, nauka staje się naturalna i skuteczna. Właśnie dlatego gry edukacyjne są tak wartościowym narzędziem. Pozwalają ćwiczyć umiejętności, które trudno byłoby rozwijać wyłącznie poprzez rozmowę czy teorię. W przypadku takiego tematu jak asertywność dzieci i młodzieży, to szczególnie ważne! Gra daje im możliwość bezpiecznego „przećwiczenia” różnych reakcji, wsłuchania się w siebie, ale też usłyszenia, jak z podobnymi sytuacjami radzą sobie inni. Gry edukacyjne są skuteczne, bo łączą naukę z zabawą, doświadczeniem i emocjonalnym zaangażowaniem.

Gotowe narzędzie do pracy z młodzieżą

Podsumowując ta gra gotowa pomoc edukacyjna do pracy nad komunikacją, emocjami i stawianiem granic. Sprawdza się podczas zajęć TUS, godzin wychowawczych, w poradniach, świetlicach i w pracy indywidualnej. Jest dostępna w formie PDF do samodzielnego druku, wystarczy wydrukować, wyciąć i posklejać. Wiem, że działa, korzystam z niej regularnie i widzę, jak otwiera młodych na mówienie o tym, co dla nich ważne.

Gdzie kupić grę?

Gra dostępna jest w popularnych serwisach internetowych z materiałami edukacyjnymi oraz bezpośrednio na mojej stronie: „Asertywność dla dzieci i młodzieży 10–14 lat”.

Asertywność nie rozwija się sama z siebie. Młody człowiek potrzebuje wsparcia, by nauczyć się mówić o swoich emocjach i potrzebach w sposób spokojny, jasny i szanujący innych. Potrzebuje też okazji, by po prostu to poćwiczyć: odmawiać, stawiać granice, reagować na trudne sytuacje. Dlatego tak ważne jest, by te umiejętności mogły być rozwijane w działaniu, nie tylko w teorii. Zamiast tłumaczyć, czym jest asertywność, lepiej wspólnie ją przeżywać, np. w rozmowach, ćwiczeniach, scenkach. To właśnie takie doświadczenia zostają na dłużej.

P.S. Warto zadbać o płynność rozgrywki, przypominać uczestnikom, że gra to nie tylko rozmowa, ale też ćwiczenie koncentracji i uważności. W roli pionków świetnie sprawdzają się figurki, które młodzież lubi i zna, np. postacie z LEGO, Playmobil lub inne drobiazgi, które chętnie przynoszą na zajęcia. Czasem wystarczy taki detal, żeby rozgrywka stała się dla nich bardziej „ich”.

Ostatnia uwaga: gra została przygotowana z myślą o dzieciach i młodzieży w wieku 10–14 lat. Jeśli ktoś pracuje z grupą starszą, np. z uczniami powyżej 15. roku życia warto rozważyć wersję gry stworzoną z myślą o starszych nastolatkach „Asertywność dla młodzieży 15+”. Dobór pomocy najlepiej opierać nie tylko na wieku, ale przede wszystkim na poziomie rozwoju społecznego i potrzebach uczestników. Czasem to właśnie te potrzeby podpowiadają, która wersja gry sprawdzi się lepiej.