Asertywność dzieci. Co pomaga w jej nauce i ćwiczeniu?

Asertywność dzieci to temat, który coraz częściej pojawia się w szkołach, poradniach i rozmowach z rodzicami. I słusznie, bo choć wiele osób kojarzy ją jedynie z umiejętnością mówienia „nie”, w rzeczywistości to znacznie więcej. Dziecko asertywne potrafi wyrażać swoje zdanie, mówić o emocjach, odmawiać bez lęku i podejmować decyzje zgodne z własnymi potrzebami. Bez agresji, ale też bez rezygnowania z siebie. U dzieci w wieku 6–9 lat ten temat ma szczególne znaczenie. To okres, w którym relacje rówieśnicze zaczynają odgrywać coraz większą rolę, a jednocześnie dzieci uczą się dopiero, co to znaczy mieć swoje granice. W dalszej części artykułu znajdziesz odpowiedź na pytanie, dlaczego asertywność dzieci wymaga wsparcia oraz gotowe narzędzie, które pomaga ją rozwijać w sposób naturalny i angażujący.

Dlaczego dzieciom trudno być asertywnym?

Asertywność dzieci nie rozwija się samoistnie. To umiejętność, którą trzeba poznawać krok po kroku, najlepiej poprzez doświadczenie i obserwację. Dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym są szczególnie wrażliwe na to, jak odbierają je inni. Chcą być akceptowane, lubiane, zauważone, a zarazem często boją się, że odmowa zniechęci rówieśników albo wywoła złość dorosłych. Dlatego zamiast mówić „nie” zgadzają się na coś, na co nie mają ochoty, a zamiast powiedzieć, że coś im przeszkadza, milczą lub wybuchają płaczem czy złością. Dodatkowo dzieci w tym wieku nie zawsze rozumieją, że mają prawo do własnych potrzeb i emocji. Pojęcie „granicy” – fizycznej, emocjonalnej czy relacyjnej – dopiero zaczyna się w nich kształtować. Dlatego tak ważne jest, by nie oczekiwać od dziecka asertywnych zachowań bez wcześniejszego wsparcia i treningu.

W pracy z dziećmi ogromne znaczenie ma modelowanie postaw, czyli sposób, w jaki dorośli sami wyrażają odmowę, mówią o swoich uczuciach i reagują na konflikty. Dziecko, które widzi, że można powiedzieć „nie” spokojnie i z szacunkiem, zaczyna rozumieć, że to nic złego. Z kolei ćwiczenia sytuacyjne, odgrywanie scenek czy rozmowy o codziennych zdarzeniach pozwalają mu przećwiczyć takie reakcje w bezpiecznych warunkach. W praktyce asertywność dzieci może wyglądać bardzo różnie, np. sześcioletnia Hania mówi do kolegi: „Nie chcę się teraz bawić w policjantów, ale mogę z tobą porysować”, ośmioletni Jaś prosi nauczyciela: „Mogę usiąść chwilę sam? Jestem zdenerwowany”, a dziewięcioletni Kuba mówi koleżance: „Nie podoba mi się, jak się ze mnie śmiejesz. Proszę, przestań”. To krótkie, proste komunikaty ale wymagają odwagi, świadomości siebie i poczucia bezpieczeństwa, a to właśnie można rozwijać, korzystając z odpowiednich narzędzi edukacyjnych.

Jak rozmawiać z dziećmi o asertywności?

Rozmowa o asertywności z dziećmi powinna opierać się na prostocie i codziennym języku. Trudne pojęcia łatwiej zrozumieć wtedy, gdy są osadzone w realnych sytuacjach, bliskich doświadczeniom dzieci. Zamiast wykładu o prawach osobistych czy granicach emocjonalnych, skuteczniejsze będą pytania: „Co możesz powiedzieć, gdy ktoś ciągle ci przerywa?” albo „Jak się czujesz, kiedy ktoś nie słucha, co mówisz?”. Pomocne są także tzw. komunikaty „ja”, czyli wypowiedzi, w których dziecko mówi o własnych uczuciach i potrzebach, bez obwiniania drugiej osoby. Przykłady to: „Nie lubię, gdy ktoś mnie popycha”, „Chcę sam zdecydować, z kim się bawię” czy „Potrzebuję chwili spokoju”. Takie komunikaty warto modelować, ćwiczyć i wzmacniać w codziennych rozmowach.

Bardzo dobrze sprawdza się też odgrywanie scenek. Dziecko może wcielać się w różne role i próbować różnych reakcji w sytuacjach społecznych. W rozmowach z dziećmi warto unikać oceniania ich zachowania, porównywania z innymi albo zawstydzania. Słowa typu: „Nie przesadzaj, przecież nic się nie stało” albo „Znowu robisz sceny” mogą sprawić, że dziecko wycofa się jeszcze bardziej. Zamiast tego lepiej pytać, co myśli i czuje, oraz pozwalać mu poszukiwać rozwiązań w swoim tempie. Zabawa i ćwiczenie przez działanie są znacznie skuteczniejsze niż tradycyjna pogadanka. Dziecko, które może coś powiedzieć, zrobić, odegrać lub przeżyć w grze, zapamięta to lepiej niż po wysłuchaniu kilku dobrych rad. Jeśli dodać do tego dobrą atmosferę, śmiech i współdziałanie to powstaje przestrzeń, w której asertywność dzieci naprawdę ma szansę się rozwijać.

Gra edukacyjna „Asertywność” co to za pomoc?

Gra „Asertywność” została zaprojektowana z myślą o dzieciach w wieku 6–9 lat. Powstała jako pomoc do pracy nad umiejętnościami społecznymi i emocjonalnymi w przystępny i angażujący sposób. Dostępna jest w wersji pliku pdf, do samodzielnego druku i składu, może więc być wykorzystywana wielokrotnie. Sprawdza się w pracy indywidualnej, w małych grupach w instytucjach tj. szkoła, świetlica, poradnia, a nawet w domu. Rozgrywka oparta jest na poruszaniu się po planszy, gdzie każde pole to „zaproszenie do rozmowy”. Co to znaczy? Dzieci losują pytania lub scenki sytuacyjne związane z wyrażaniem emocji, odmawianiem, stawianiem granic i podejmowaniem decyzji i muszą wypowiedzieć się w danym temacie.

W grze znajdują się różnorodne pytania i zadania. Część z nich to pytania otwarte, zachęcające do refleksji i dzielenia się swoimi przemyśleniami. Inne opierają się na krótkich scenkach, które dziecko analizuje i dopowiada, co mogłoby się wydarzyć dalej. Są też zdania do dokończenia, pytania „tak/nie” z uzasadnieniem oraz proste ćwiczenia typu „wymień sposoby na…”. W pytaniach pojawiają się sytuacje znane z codzienności dzieci, np. Kolega chce zabawkę, którą właśnie trzymasz. Co możesz powiedzieć? Ktoś w klasie namawia cię, żebyś zrobił coś, na co nie masz ochoty. Co robisz?

Cel gry

Głównym celem gry jest rozmowa i ćwiczenie umiejętności społecznych. Podczas rozgrywki dziecko doświadcza różnych sytuacji. Czasem musi poczekać na swoją kolej, a czasem nie zna prawidłowej odpowiedzi, innym razem ktoś inny pierwszy dotrze do mety. To wszystko uczy cierpliwości, elastyczności, akceptowania różnych ról i emocji. Co więcej w grze nie chodzi o wygraną za wszelką cenę. Sama forma rozgrywki staje się okazją do nauki. Zachęcam, by głośno pogratulować zwycięzcy, ale też zatrzymać się przy tych, którzy nie wygrali. Bo przegrana również niesie wartość, to moment, w którym dziecko może usłyszeć, że próbowało, że się starało, że ma prawo czuć zawód, ale nie musi się poddawać. Takie doświadczenia budują odporność, uczą odwagi i szacunku.

Zastosowanie gry w praktyce – dla kogo i gdzie?

Gra „Asertywność” została stworzona z myślą o osobach, które na co dzień wspierają dzieci w rozwoju społecznym i emocjonalnym. To narzędzie, które sprawdza się w różnych kontekstach: zarówno w placówkach edukacyjnych, jak i w pracy indywidualnej (poprzez wykorzystanie samych pytań). Może być wykorzystywana przez nauczycieli, pedagogów, psychologów szkolnych, terapeutów i trenerów TUS. Doskonale nadaje się także do wspólnej zabawy i rozmowy w domu. Gra może być włączona do zajęć Treningu Umiejętności Społecznych, godzin wychowawczych, zajęć świetlicowych czy lekcji z elementami edukacji emocjonalnej. Ze względu na swoją formę dobrze sprawdza się również w edukacji domowej.

W praktyce 45-minutowa sesja z grą może wyglądać:
• krótka rozmowa na rozgrzewkę, np. „Czym jest asertywność? Co to znaczy być sobą?”,
• rozgrywka, czyli dzieci rzucają kostką, przesuwają pionki i odpowiadają na pytania,
• zakończenie krótką rundą refleksji typu „Co było najłatwiejsze?”, „Co mogę wykorzystać w realnym życiu?”, „Czego nowego się dowiedziałem?”.

Dlaczego warto korzystać z gier edukacyjnych do nauki asertywności?

Dzieci najlepiej uczą się poprzez działanie, a gdy coś je angażuje, porusza emocje i daje możliwość samodzielnego odkrywania to nauka staje się znacznie bardziej skuteczna. I właśnie dlatego gry edukacyjne są tak cennym narzędziem. Pozwalają ćwiczyć umiejętności, które trudno byłoby rozwijać wyłącznie przez rozmowę. Gry wspierają koncentrację, budują uważność i otwierają na rozmowę. W przypadku takiego tematu jak asertywność dzieci, to szczególnie ważne, ponieważ dzieci często nie mają jeszcze gotowego języka, by mówić o swoich emocjach czy potrzebach.

Co więcej podczas rozgrywki dzieci próbują różnych rozwiązań, słuchają siebie nawzajem, uczą się komunikatów, które mogą wykorzystać w prawdziwych sytuacjach. To wszystko sprawia, że rośnie ich pewność siebie i świadomość granic. Korzystanie z gier edukacyjnych jako narzędzia do rozwijania kompetencji społecznych jest skuteczne, bo łączy naukę z zabawą i emocjonalnym zaangażowaniem. A asertywność dzieci rozwija się najpełniej właśnie wtedy, gdy mają one okazję działać, podejmować decyzje i uczyć się poprzez doświadczenie. To inwestycja, która zostaje z nimi na dłużej niż jakakolwiek pogadanka.

Gotowe narzędzie do pracy z dziećmi

Gra „Asertywność” to pomoc edukacyjna, która może wspierać codzienną pracę z dziećmi w wieku 6–9 lat, niezależnie od tego, czy chodzi o zajęcia TUS, godzinę wychowawczą, spotkanie indywidualne czy rozmowę w domu. Gra jest dostępna w formie pliku pdf do druku, a dodatkowym atutem gry jest to, że nie wymaga długich przygotowań ani specjalnych zasobów. Wystarczy ją wydrukować, wyciąć elementy i posklejać wskazane części. To narzędzie, które angażuje i wspiera rozwój. Stworzyłam je z myślą o własnych zajęciach TUS, dlatego z pełnym przekonaniem mogę je polecić. Wiem, że działa, bo wielokrotnie sprawdziło się w praktyce.

Gdzie kupić grę?

Gra dostępna jest w wielu sklepach internetowych z materiałami edukacyjnymi lub bezpośrednio na mojej stronie: „Asertywność dla dzieci 6-9 lat”

Asertywność nie jest czymś, co pojawia się samo. Dziecko potrzebuje wsparcia, by nauczyć się mówić o swoich potrzebach i emocjach w sposób spokojny i jasny. Potrzebuje też okazji, by poćwiczyć odmawianie, wyrażanie granic, reagowanie. Dlatego tak ważne jest, by dziecko miało możliwość ćwiczenia tych umiejętności w codziennych sytuacjach. Nie w formie suchego tłumaczenia, ale przez wspólne rozmowy, konkretne przykłady, działanie. Kiedy coś można przeżyć, a nie tylko o tym usłyszeć, łatwiej to zrozumieć i zapamiętać.

P.S. Po wielokrotnej praktyce gry doradzam pamiętać o utrzymaniu dynamiki rozgrywki. Trzeba przypominać dzieciom o tym, że ćwiczą również skupienie oraz koncentrację. A zamiast tradycyjnych pionków świetnie sprawdzają się figurki ludzików lub zwierząt, u nas genialnie działają te z LEGO lub Playmobil, które dzieci często przynoszą same na zajęcia.

Ostatnia uwaga: gra została przygotowana z myślą o dzieciach w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym (6–9 lat). Jeśli jednak ktoś pracuje z grupą z pogranicza wieku 9–10 lat, zachęcam do zapoznania się także z grą przygotowaną dla starszych uczestników „Asertywność dla dzieci 10-14 lat”. Dobór gry warto opierać nie tylko na kategorii wiekowej, ale przede wszystkim na poziomie funkcjonowania i aktualnych potrzebach dzieci.