Komunikacja u dzieci. Jak uczyć rozmowy i słuchania się?

Komunikacja u dzieci to coś znacznie więcej niż wymiana zdań. To sposób, w jaki młodsze dzieci wyrażają potrzeby, pokazują emocje, budują relacje i próbują zrozumieć innych. Gdy patrzymy z boku, czasem wydaje się, że dzieci nie umieją ze sobą rozmawiać. Przerywają sobie, obrażają się, reagują impulsywnie, milkną w połowie zdania albo mówią rzeczy, których wcale nie chciały powiedzieć. Ale to nie znaczy, że nie chcą się porozumieć. Po prostu nie zawsze wiedzą jak. Właśnie dlatego warto uczyć je komunikacji świadomej i uważnej, nie przez definicje, lecz przez doświadczenie. W dalszej części artykułu znajdziesz odpowiedź na pytanie, dlaczego komunikacja u dzieci nie rozwija się „sama z siebie” oraz poznasz gotowe narzędzie, które pomaga dzieciom rozmawiać w sposób zrozumiały.

Jak przebiega komunikacja u dzieci w wieku wczesnoszkolnym?

W wieku 7–9 lat dzieci przechodzą ważny etap uspołecznienia. To czas, kiedy ich rozwój społeczny nabiera tempa, a komunikacja staje się podstawowym narzędziem funkcjonowania wśród rówieśników. Już samo rozpoczęcie edukacji przedszkolnej lub szkolnej wprowadza dziecko w zupełnie nową rzeczywistość, w której nie wszystko da się rozwiązać przy pomocy dorosłego. Trzeba samodzielnie zapytać o kredki, zgłosić problem, poprosić o zmianę miejsca albo dogadać się, kto będzie pierwszy na huśtawce. Dla wielu dzieci to pierwsze prawdziwe sytuacje społeczne, w których język nie służy tylko do opowiadania o sobie, ale przede wszystkim do współistnienia z innymi. To właśnie wtedy uczą się, jak rozwiązywać konflikty, jak wyrażać swoje zdanie i jak słuchać innych, nawet jeśli mają zupełnie inne potrzeby. Ich słownik jest już dość bogaty, a wypowiedzi coraz bardziej uporządkowane, ale to, co potrafią powiedzieć, nie zawsze idzie w parze z tym, co potrafią usłyszeć i zrozumieć.

Trudno im jeszcze oddzielić własne emocje od przekazu. Kiedy kolega przypadkiem potrąci, od razu pojawia się złość i oskarżenie, zamiast próby zapytania, co się właściwie stało. Kiedy ktoś nie odpowie na pytanie, dzieci potrafią poczuć się zlekceważone i zareagować impulsywnie. W tym wieku dzieci często przerywają, chcą mówić jako pierwsze, skupiają się na sobie. Mają trudność z przyjmowaniem innego punktu widzenia, zwłaszcza jeśli stoi on w sprzeczności z ich oczekiwaniami. Nie zawsze rozumieją, że rozmowa to nie tylko wypowiadanie zdań, ale też reagowanie na to, co mówi druga osoba. Wciąż uczą się, że słuchanie nie jest biernym czekaniem na swoją kolej, ale aktywnym elementem kontaktu z drugim człowiekiem.

Dlaczego dzieci potrzebują wsparcia w rozwoju umiejętności rozmowy?

Komunikacja u dzieci nie rozwija się automatycznie, tak jak nie przychodzi samo z siebie czytanie czy liczenie. Wymaga ćwiczenia, świadomego modelowania i okazji do przeżywania różnych sytuacji w relacjach z innymi. Dzieci uczą się przez doświadczenie, a nie przez suche instrukcje. Nawet jeśli znają zasady, nie potrafią ich jeszcze zastosować w emocjonalnych, nieoczywistych momentach. Kiedy są zdenerwowane, zniecierpliwione albo zawstydzone, trudno im wybrać właściwe słowa i zareagować spokojnie. Dlatego potrzebują przestrzeni, w której mogą ćwiczyć rozmowę bez oceniania, w bezpiecznych warunkach i z uważnym dorosłym obok.

Ich grupa rówieśnicza staje się ważnym punktem odniesienia, ale też źródłem napięć. Dzieci chcą być akceptowane, a jednocześnie nie zawsze wiedzą, jak reagować na odrzucenie, brak odpowiedzi czy krytykę. Komunikacja przestaje być neutralna, staje się narzędziem do budowania pozycji, obrony swoich granic albo nawiązywania przyjaźni. To ogromne wyzwanie. I właśnie dlatego tak istotne jest, aby wprowadzać dzieci w świat rozmowy poprzez działanie. Poprzez gry, zabawy, scenki i sytuacje, w których mogą coś przećwiczyć, zobaczyć reakcję, zrozumieć drugą stronę. Dobre wsparcie nie polega na tłumaczeniu, co należy powiedzieć, ale na stwarzaniu sytuacji, w których dziecko samo odkrywa, że spokojna rozmowa działa lepiej niż krzyk. Że słuchanie przynosi korzyści. Że warto dopytać, zanim się obrazi. Tylko wtedy komunikacja staje się dla niego czymś realnym, ważnym i możliwym do zastosowania w codziennych relacjach.

Gra edukacyjna „Komunikacja. Jak rozmawiać, aby się dogadać?” Co to za pomoc?

Gra planszowa „Komunikacja…?” to narzędzie wspierające komunikację u dzieci w wieku 7–9 lat. Składa się z planszy oraz 45 kart z pytaniami sytuacyjnymi, które poruszają codzienne tematy w trzech kategoriach: rozmowy w rodzinie, relacje z rówieśnikami, sytuacje szkolne. Dziecko losuje pytanie, odczytuje je lub słucha od prowadzącego, a następnie wybiera najlepszą z trzech możliwych odpowiedzi. Każda karta to zaproszenie do rozmowy, refleksji i ćwiczenia mówienia o sobie w prosty, naturalny sposób.

Gra rozwija takie umiejętności jak aktywne słuchanie, wyrażanie potrzeb, reagowanie w sytuacjach konfliktowych oraz przyjmowanie cudzej perspektywy, co rozwija empatię (w wielu pytaniach chodzi o zrozumienie emocji drugiej osoby). Można z niej korzystać podczas zajęć TUS, na godzinach wychowawczych, w pracy indywidualnej i w domu. Dzięki prostym zasadom i życiowym pytaniom sprawdza się już od pierwszego użycia.

Cel gry

Głównym celem gry jest rozmowa i ćwiczenie umiejętności społecznych. Podczas rozgrywki dziecko staje przed opisem codziennych sytuacji, w których musi dokonać wyboru. Czasami decyzja jest szybka i oczywista, innym razem musi się dłużej zastanowić, a może zdarzyć się, że wybierze nieprawidłową odpowiedź. W grze nie chodzi o wygraną za wszelką cenę, ponieważ sama forma rozgrywki staje się okazją do nauki. Zachęcam, by gromko pogratulować zwycięzcy, ale też zatrzymać się przy tych, którzy nie wygrali. Przegrana również niesie wartość, to moment, w którym dziecko może usłyszeć, że próbowało, że się starało, że ma prawo czuć zawód, ale nie musi się poddawać.

Zastosowanie gry w praktyce – dla kogo i gdzie?

Gra „Komunikacja” została stworzona z myślą o dzieciach, które uczą się rozmawiać z innymi i chcą być lepiej rozumiane. Sprawdza się zarówno w pracy indywidualnej, jak i w grupie. Może być wykorzystywana przez nauczycieli, pedagogów, psychologów szkolnych, terapeutów i trenerów TUS. Wspiera rozwój komunikacji u dzieci podczas Treningu Umiejętności Społecznych, na zajęciach wychowawczych, świetlicowych oraz w ramach edukacji emocjonalnej. Dzięki prostym zasadom gra doskonale nadaje się także do wspólnego grania w domu.

W praktyce 45–minutowa sesja z grą może wyglądać:

• krótka rozmowa na rozgrzewkę, np. „Czym jest dobra rozmowa?”, „Co pomaga się dogadać z innymi?”,
• rozgrywka, czyli dzieci rzucają kostką, przesuwają pionki i odpowiadają na pytania z kart,
• zakończenie rundą refleksji typu „Która sytuacja była najtrudniejsza?”, „Co bym zrobił inaczej?”, „Co mogę wykorzystać w rozmowie z kolegą lub rodzicem?”.

Dlaczego warto korzystać z gier edukacyjnych do nauki komunikacji?

Dzieci najlepiej uczą się poprzez działanie, a gdy coś je angażuje, porusza emocje i daje możliwość samodzielnego odkrywania, to nauka staje się znacznie bardziej skuteczna. I właśnie dlatego gry edukacyjne są tak cennym narzędziem. Pozwalają ćwiczyć umiejętności, które trudno byłoby rozwijać wyłącznie przez rozmowę. Gry wspierają koncentrację, budują uważność i otwierają na rozmowę. W przypadku takiego tematu jak komunikacja u dzieci to szczególnie ważne, ponieważ dzieci często jeszcze nie mają gotowego języka, by mówić o swoich emocjach, potrzebach czy reakcjach.

Co więcej, podczas rozgrywki dzieci próbują różnych odpowiedzi, obserwują skutki swoich wyborów, uczą się słuchać i zauważać, jak reagują inni. Gra daje im okazję, by ćwiczyć komunikaty, które naprawdę mogą wykorzystać w codziennym życiu. To sprawia, że rośnie ich pewność siebie i świadomość tego, co pomaga się porozumieć. Uczenie komunikacji przez gry edukacyjne jest skuteczne, bo łączy zabawę, doświadczenie i refleksję.

Gotowe narzędzie do pracy z dziećmi

Gra „Komunikacja. Jak rozmawiać, aby się dogadać?” to pomoc edukacyjna, która wspiera codzienną pracę z dziećmi w wieku 7–9 lat. Można ją wykorzystać podczas zajęć TUS, na godzinach wychowawczych, w pracy indywidualnej albo po prostu w rozmowie w domu. Gra jest dostępna w wersji PDF do samodzielnego druku, a jej dodatkowym atutem jest to, że nie wymaga długich przygotowań ani specjalnych materiałów. Wystarczy wydrukować planszę i karty z pytaniami, przygotować pionki i kostkę. To narzędzie, które w prosty sposób angażuje dzieci do rozmowy i refleksji. Stworzyłam je z myślą o własnych zajęciach TUS, dlatego z pełnym przekonaniem mogę je polecić.

Gdzie kupić grę?

Gra dostępna jest w popularnych sklepach internetowych z materiałami edukacyjnymi oraz bezpośrednio na mojej stronie: „Komunikacja. Jak rozmawiać, aby się dogadać?” dla dzieci 7-9 lat.

Komunikacja u dzieci rozwija się stopniowo i potrzebuje przestrzeni do ćwiczeń. W wieku 7–9 lat dzieci zaczynają rozumieć, że rozmowa to coś więcej niż wypowiadanie słów, ponieważ to także słuchanie, reagowanie i próba zrozumienia drugiej osoby. Wciąż uczą się, jak mówić o swoich uczuciach, jak pytać, jak prosić i jak wyrażać sprzeciw. Czasami reagują impulsywnie, przerywają lub milkną, bo nie wiedzą, co powiedzieć. To naturalny etap, który warto wspierać mądrą praktyką i konkretnym doświadczeniem. Im więcej okazji do rozmowy, tym większa szansa, że dzieci poczują się pewnie w relacjach i nauczą się dogadywać naprawdę.

P.S. Po wielokrotnej praktyce gry doradzam pamiętać o utrzymaniu płynności rozgrywki. Trzeba przypominać dzieciom o tym, że ćwiczą również skupienie oraz koncentrację. Zamiast tradycyjnych pionków świetnie sprawdzają się figurki ludzików lub zwierząt, u nas są to te z LEGO lub Playmobil, które dzieci często przynoszą same na zajęcia.

Ostatnia uwaga

Gra została przygotowana z myślą o dzieciach w szczególności w wieku wczesnoszkolnym (7–9 lat). Jeśli jednak ktoś pracuje z grupą z pogranicza wieku 9–10 lat, zachęcam do zapoznania się także z grą przygotowaną dla starszych uczestników „Komunikacja – jak rozmawiać, aby się dogadać?” dla dzieci 10-14 lat. Dobór gry warto opierać nie tylko na kategorii wiekowej, ale przede wszystkim na poziomie funkcjonowania i aktualnych potrzebach dzieci.