Kreatywność to termin, który często przewija się w różnych kontekstach: w pracy, w edukacji, w codziennym życiu. W ogłoszeniach o pracę poszukuje się „kreatywnych osób”, a twórcze podejście promuje się nawet w najbardziej prozaicznych sytuacjach, takich jak gotowanie czy organizacja czasu. Ale czym tak naprawdę jest kreatywność?

Psychologowie definiują kreatywność jako zdolność do generowania oryginalnych i wartościowych pomysłów, które prowadzą do nowatorskich rozwiązań. To cecha, która umożliwia spojrzenie na problem z nowej perspektywy, zadawanie pytań, których inni nie zadają i tworzenie czegoś, co wcześniej nie istniało.

Cechy kreatywności i jej poziomy

Każda osoba posiada pewien potencjał twórczy – różni się on jednak intensywnością i formą. Kreatywność może przybierać różne oblicza, od codziennego kombinowania po spektakularne odkrycia naukowe. Psychopedagogowie wyróżniają pięć poziomów twórczości:

1. Twórczość ekspresyjna – pojawia się już u dzieci, np. w ich spontanicznych rysunkach. Nie wymaga ani oryginalności, ani wysokiej jakości.
2. Twórczość zawodowa – jest efektem profesjonalnej pracy, wymagającej wprawy i umiejętności.
3. Twórczość wynalazcza – polega na wykorzystaniu znanych materiałów i rozwiązań w nowy sposób.
4. Twórczość innowacyjna – koncentruje się na udoskonalaniu istniejących pomysłów.
5. Twórczość wyjątkowa – prowadzi do przełomów, które zmieniają daną dziedzinę.

Te poziomy pokazują, że kreatywność to nie tylko wielkie osiągnięcia, ale również drobne działania w codziennym życiu.

Jak rozwijać kreatywność?

Rozwijanie kreatywności nie wymaga wyjątkowych zdolności – kluczowe jest otwarcie się na nowe doświadczenia i stosowanie odpowiednich metod. Oto kilka sprawdzonych sposobów:

1. Strategia Disneya

Metoda opracowana przez Walta Disneya polega na spojrzeniu na problem z trzech różnych perspektyw: marzyciela, realisty i krytyka.

• Marzyciel – Generuje śmiałe, nieszablonowe pomysły, bez ograniczeń i oceniania ich wykonalności.
• Realista – Zastanawia się, jak wcielić te pomysły w życie, planując ich praktyczne zastosowanie.
• Krytyk – Analizuje słabe strony i wskazuje potencjalne ryzyka, które mogą wystąpić podczas realizacji.

Przykład
Podczas projektowania nowej gry komputerowej zespół podzielił pracę według strategii Disneya:

• W fazie marzyciela zaproponowano nietypową fabułę, w której bohater porusza się między wymiarami czasu.
• Realista opracował szczegóły techniczne, jak mechanika gry i grafika.
• Krytyk zidentyfikował trudności, takie jak możliwe problemy z budżetem i długim czasem produkcji, co pozwoliło uniknąć błędów na późniejszych etapach.

2. Myślenie lateralne

Myślenie lateralne polega na przełamywaniu tradycyjnych schematów myślenia i spojrzeniu na problem z zupełnie nowej perspektywy. Zakłada kwestionowanie przyjętych założeń, szukanie alternatywnych rozwiązań i dostrzeganie szczegółów, które inni pomijają.

Przykład
Zamiast zastanawiać się, jak zwiększyć sprzedaż klasycznych książek, wydawnictwo zadało pytanie: „Jak zachęcić ludzi do czytania w nowoczesny sposób?”. Odpowiedzią było wprowadzenie personalizowanych e-booków z interaktywnymi treściami, co przyciągnęło młodsze pokolenie.

3. Technika sześciu kapeluszy Edwarda de Bono

Metoda Edwarda de Bono umożliwia twórcze rozwiązywanie problemów poprzez przyjęcie różnych ról symbolizowanych przez kolorowe kapelusze:

• Biały kapelusz – analiza faktów i danych.
• Czerwony kapelusz – wyrażanie emocji i intuicji.
• Czarny kapelusz – krytyczna ocena ryzyk i słabych stron.
• Żółty kapelusz – poszukiwanie pozytywów i korzyści.
• Zielony kapelusz – generowanie kreatywnych pomysłów.
• Niebieski kapelusz – zarządzanie całym procesem myślenia.

Przykład
Podczas planowania nowej kampanii reklamowej:

• Biały kapelusz przedstawił dane z badań rynkowych.
• Czerwony wskazał, jakie emocje powinien wywoływać produkt.
• Czarny zidentyfikował ryzyko złego odbioru reklamy.
• Żółty zaproponował wykorzystanie nowych kanałów promocyjnych.
• Zielony wymyślił chwytliwe hasła i nieszablonowe grafiki.
• Niebieski koordynował cały proces.

4. Burza mózgów

To popularna technika grupowego generowania pomysłów. W pierwszej fazie zgłasza się jak najwięcej propozycji bez ich oceniania. W drugiej fazie dokonuje się selekcji i rozwija najlepsze z nich.

Przykład
W agencji kreatywnej burza mózgów miała na celu stworzenie hasła reklamowego. W pierwszej fazie zgłoszono 100 pomysłów, w tym nawet bardzo absurdalne. Po selekcji wybrano 5 najlepszych, które poddano dalszej analizie, co zaowocowało chwytliwym sloganem.

5. Technika SCAMPER

SCAMPER to metoda kreatywnego myślenia polegająca na zadawaniu pytań:

• Zastąp – Co można zamienić?
• Połącz – Jakie elementy można połączyć?
• Zaadaptuj – Jak dostosować rozwiązanie do innych zastosowań?
• Zmień – Co można ulepszyć lub zmodyfikować?
• Zastosuj inaczej – Jak użyć elementu w nowy sposób?
• Usuń – Co można uprościć?
• Odwróć – Jak zmienić kolejność działań?

Przykład
Podczas projektowania nowego modelu torby podróżnej zastosowano SCAMPER:

• Zastąpiono ciężkie materiały lżejszymi.
• Połączono funkcję torby z wbudowaną ładowarką USB.
• Zaadaptowano system organizacji przestrzeni z walizek kabinowych.

6. Design Thinking

Design Thinking to metoda rozwiązywania problemów, która koncentruje się na potrzebach ludzi. Składa się z pięciu etapów: empatyzacji (zrozumienia potrzeb użytkowników), definiowania problemu, generowania pomysłów, tworzenia prototypów oraz testowania wybranych rozwiązań.

Przykład
Firma tworząca aplikację zdrowotną:

• Empatyzacja – wywiady wykazały, że użytkownicy potrzebują prostych planów ćwiczeń.
• Definiowanie – problem zdefiniowano: „Jak pomóc użytkownikom w codziennym planowaniu aktywności?”.
• Ideacja – zespół wymyślił funkcję przypomnień, motywujących komunikatów i integracji z kalendarzem.
• Prototypowanie – powstała wstępna wersja aplikacji z prostymi funkcjami.
• Testowanie – użytkownicy zasugerowali dodanie opcji personalizacji, co wprowadzono w finalnym produkcie.

7. Technika pytań sokratycznych

Metoda polega na zadawaniu pytań, które zmuszają do przemyślenia problemu na różnych poziomach.

Przykład
Zespół IT pracujący nad nowym oprogramowaniem:

• „Dlaczego klienci mieliby tego potrzebować?”
• „Co czyni nasz produkt wyjątkowym?”
• „Jak możemy uprościć obsługę?”
  Pytania te pozwoliły skupić się na kluczowych potrzebach użytkowników.

8. Technika 5W+H

Polega na zadawaniu sześciu pytań: Kto? Co? Kiedy? Gdzie? Dlaczego? Jak? Pozwala na dogłębną analizę problemu.

Przykład
Podczas optymalizacji procesu dostaw:

• Kto odpowiada za logistykę?
• Co powoduje opóźnienia?
• Kiedy najczęściej występują problemy?
• Gdzie pojawiają się trudności?
• Dlaczego system zawodzi?
• Jak można go usprawnić?
  Odpowiedzi na te pytania pozwoliły na eliminację wąskich gardeł w łańcuchu dostaw.

Kreatywność to jedna z najważniejszych umiejętności współczesnego świata, która odgrywa kluczową rolę w każdej dziedzinie życia – od pracy zawodowej po codzienne wyzwania. Jednak, nie jest to cecha wrodzona, zarezerwowana dla nielicznych, lecz potencjał, który może rozwijać każdy, kto zechce spojrzeć na otaczającą rzeczywistość w sposób otwarty i nieszablonowy. Proces twórczy obejmuje różne poziomy – od prostych działań ekspresyjnych po innowacje, które zmieniają świat. Kreatywność to nie tylko wymyślanie nowych rozwiązań, ale także zdolność do dostrzegania nowych możliwości w już istniejących strukturach, kwestionowania norm i eksperymentowania.

Bibliografia:

• Karwowski, M. (2009). Identyfikacja potencjału twórczego. Teoria, metodologia, diagnostyka, Wyd. APS, Warszawa,2009
• Karwowski, M.. Klimat dla kreatywności. Koncepcje, metody, badania, Difin, Warszawa, 2009 

Aktualizacja artykułu 2025 r.