Czym jest poczucie własnej wartości? Test

 

Temat najtrudniejszy. Jak postrzegasz siebie? Czy czasami pojawia się poczucie bycia gorszym, bezwartościowym, a w głowie przeważają krytyczne myśli? Jeśli choć trochę tak, ten tekst może pomóc. Zaniżone poczucie własnej wartości często wiąże się z emocjami, takimi jak smutek, wstyd, brak pewności siebie czy porównywanie się z innymi, którzy wydają się lepsi. Towarzyszy temu nadmierna samokrytyka, uczucie niewystarczalności, stawianie sobie nierealistycznych wymagań i uzależnianie własnej wartości od opinii otoczenia.

Poniższy tekst to wnikliwe spojrzenie na temat poczucia własnej wartości – jego przyczyn, skutków i sposobów na budowanie zdrowego poczucia własnej wartości. Jest warty analizy i refleksji, szczególnie jeśli chcesz lepiej zrozumieć siebie. Na samym końcu znajdziesz darmowy test pdf, który pomoże określić twój obecny poziom poczucia własnej wartości.

Poczucie własnej wartości to…

Poczucie własnej wartości to sposób, w jaki postrzegamy siebie i jak oceniamy swoją wartość jako osoby. To wewnętrzne przekonanie, które wpływa na to, jak radzimy sobie w relacjach, podejmujemy decyzje i reagujemy na wyzwania. Nie jest to coś stałego – może się zmieniać w zależności od doświadczeń, środowiska i pracy nad sobą. Wysokie poczucie własnej wartości pozwala czuć się pewnym siebie, doceniać swoje osiągnięcia i akceptować swoje wady, podczas gdy niskie często prowadzi do samokrytyki, obaw przed oceną i poczucia nieadekwatności.

Czym różni się samoocena od poczucia własnej wartości?

Poczucie własnej wartości to stan psychiczny, który odnosi się do ogólnego przekonania na własny temat. Obejmuje sposób postrzegania siebie, swoich cech fizycznych, psychicznych i społecznych. To, jak czujemy się ze sobą, wynika z emocji i doświadczeń, które kształtują naszą wewnętrzną ocenę. Z kolei samoocena to świadoma postawa wobec siebie, oparta na analizie i ocenie własnych działań czy cech. Można ją określić jako bardziej racjonalną i konkretną ocenę, która może być pozytywna lub negatywna. Podczas gdy poczucie własnej wartości dotyczy głębokich emocji i tego, jak przeżywamy siebie wewnętrznie, samoocena opiera się na świadomym osądzie. Oba te elementy wzajemnie na siebie wpływają – niskie poczucie własnej wartości może obniżać samoocenę, a negatywna samoocena może osłabiać wiarę w siebie. 

Osoba z wysokim poczuciem własnej wartości akceptuje siebie, w tym swoje wady. Błędy traktuje jako lekcję, a nie dowód swojej niekompetencji. Porażki nie podważają jej wiary w to, że jest wartościowa. Idąc dalej tym tokiem myślenia osoba z niskim poczuciem własnej wartości widzi błędy jako potwierdzenie swoich obaw – że jest niewystarczająca lub niezasługująca na sukces. Unika wyzwań z obawy przed porażką i często uzależnia swoje poczucie wartości od opinii innych. Natomiast samoocena może różnić się w zależności od sytuacji. Na przykład ktoś z wysoką samooceną zawodową może być pewny swoich kompetencji, ale jednocześnie czuć się wewnętrznie nieakceptowany przez innych. Z kolei osoba z wysokim poczuciem własnej wartości, lecz niepewną samooceną w określonych obszarach, może wierzyć w swoją ogólną wartość, ale czuć się niepewnie w relacjach z bliskimi lub pracy.

Poczucie własnej wartości – samoakceptacja i pozytywna ocena siebie

Poczucie własnej wartości wzrasta, gdy akceptujemy swoje rzeczywiste „ja” i dążymy do harmonii między nim a naszymi ideałami i obowiązkami. Kluczowe jest jednak zachowanie równowagi – zaakceptowanie swoich niedoskonałości i urealnienie oczekiwań wobec siebie, zarówno tych wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Czym są ukazane poniżej „ja” i w jaki sposób na siebie wpływają? 

Nasze „Ja” można podzielić na trzy kluczowe aspekty:

1. Ja realne. To prawdziwy, rzeczywisty obraz siebie – umiejętności, wiedza, zdolności, cechy osobowości. Odpowiada na pytanie: „Jaki jestem?”

2. Ja idealne. To wizja siebie, którą chcielibyśmy osiągnąć – nasze pragnienia, marzenia i aspiracje. Odpowiada na pytanie: „Jaki chciałbym być?”

3. Ja powinnościowe. To obraz oparty na oczekiwaniach społeczeństwa, normach i wymaganiach otoczenia. Odpowiada na pytanie: „Jaki powinienem być?”

Warto zastanowić się nad każdym z tych obszarów. Rozbieżności między nimi mogą wpływać na nasze emocje:

• gdy „Ja realne” zbytnio odbiega od „Ja idealnego”, mogą pojawić się emocje takie jak smutek, rozczarowanie czy apatia, które prowadzą do poczucia niespełnienia,
• z kolei różnica między „Ja realnym” a „Ja powinnościowym” często wywołuje niepokój, strach, poczucie winy czy wstyd – emocje składające się na tzw. syndrom agitacji.

Każdy z nas doświadcza tych emocji w różnym stopniu. Kluczowe jest, by nauczyć się je rozumieć i przekuwać w pozytywne działania, które wspierają rozwój i akceptację siebie.

Skąd bierze się niskie poczucie własnej wartości?

Niskie poczucie własnej wartości ma wiele przyczyn – od presji zewnętrznej, przez trudne relacje, po własne przekonania i doświadczenia. Jakie możemy wymienić dokładniej? 

1. Zastępowanie braków dobrami materialnymi

Niektórzy próbują poprawić swoje poczucie własnej wartości, kupując coraz więcej rzeczy. Może to być drogi samochód, markowe ubrania czy najnowsze gadżety. Czują, że te rzeczy pokazują ich wartość innym ludziom i dają im chwilowe poczucie pewności siebie. Jednak takie podejście działa tylko na krótko, bo prawdziwe problemy z akceptacją siebie pozostają nierozwiązane.

Przykład: Ktoś, kto czuje się gorszy od znajomych, może zacząć kupować drogie rzeczy, żeby „nadrobić” swoje kompleksy i pokazać, że jest tak samo wartościowy.

2. Praca i jej znaczenie

Praca, którą wykonujemy, ma ogromny wpływ na to, jak siebie widzimy. Osoby wykonujące zawody postrzegane jako „mniej prestiżowe” często czują, że ich wartość jest mniejsza w porównaniu do ludzi na wyższych stanowiskach. Brak pracy lub trudności finansowe też mogą wywoływać poczucie wstydu i niepewność co do swojej wartości.

Przykład: Osoba pracująca fizycznie może czuć się mniej ważna od kogoś, kto ma biurową pracę, nawet jeśli robi coś bardzo potrzebnego i wartościowego dla społeczeństwa.

3. Wygląd fizyczny i presja idealnego wizerunku

Wiele osób ocenia swoją wartość przez pryzmat wyglądu. Krytyczne spojrzenie na siebie, zauważanie niedoskonałości czy chociażby porównywanie się do osób z Instagrama prowadzi do obniżenia samooceny. Social media dodatkowo wzmacniają te problemy, bo pokazują nierealistyczne standardy piękna – wyretuszowane zdjęcia, filtry, sztuczne efekty.

Przykład: Ktoś, kto porównuje swój wygląd do zretuszowanych zdjęć social media może dojść do wniosku, że „nigdy nie będzie wystarczająco dobry”.

4. Doświadczenia z dzieciństwa

Dzieciństwo to czas, kiedy kształtuje się nasz obraz siebie. Dziecko, które często słyszy krytykę, takie jak „Nic nie potrafisz” czy „Dlaczego nie jesteś jak twoja siostra?”, zaczyna wierzyć, że nie jest wystarczająco dobre. Takie myślenie przenosi się na dorosłość.

Przykład: Dorosła osoba, która była ciągle porównywana do zdolniejszego rodzeństwa, może nadal czuć, że „nigdy nie dorówna” innym, nawet jeśli odnosi sukcesy.

5. Relacje z innymi ludźmi

Trudne doświadczenia w kontaktach z innymi, takie jak odrzucenie, wyśmiewanie czy brak wsparcia w bliskich relacjach, mogą wpłynąć na to, jak siebie postrzegamy. Toksyczne związki, w których partner podważa naszą wartość, dodatkowo niszczą samoocenę.

Przykład: Ktoś, kto przez lata słyszał od partnera „Nic nie potrafisz zrobić dobrze”, może w to uwierzyć, nawet jeśli to nieprawda.

6. Trudne wydarzenia w życiu

Życie bywa nieprzewidywalne, a ciężkie sytuacje, takie jak utrata pracy, rozwód czy choroba, mogą poważnie wpłynąć na wiarę w siebie. W takich momentach łatwo jest wątpić w swoje możliwości i wartość.

Przykład: Ktoś, kto stracił pracę, może czuć, że jest mniej wartościowy od innych, mimo że powody zwolnienia były niezależne od niego.

7. Porównywanie się z innymi

Porównywanie się do znajomych, celebrytów czy ludzi z mediów społecznościowych to jeden z największych wrogów poczucia własnej wartości. Skupiamy się na tym, czego nam brakuje, zamiast dostrzegać swoje mocne strony.

Przykład: Ktoś może czuć się gorszy od znajomego, który osiągnął sukces zawodowy, mimo że sam ma inne, równie wartościowe osiągnięcia.

8. Perfekcjonizm i strach przed porażką

Perfekcjoniści często stawiają sobie zbyt wysokie wymagania i boją się popełnić błąd. Kiedy coś idzie niezgodnie z planem, zaczynają myśleć, że są do niczego.

Przykład: Osoba, która na egzaminie na prawo jazdy zdobyła 89%, może czuć, że „to za mało”, bo chciała uzyskać 100%.

9. Brak świadomości swoich mocnych stron

Ludzie z niskim poczuciem własnej wartości często skupiają się na tym, co im nie wychodzi, zamiast zauważać swoje sukcesy. Mogą bagatelizować swoje osiągnięcia, myśląc, że „każdy by to zrobił”. Temat związany także z tzw. syndromem oszusta.

Przykład: Ktoś, kto ukończył trudny projekt, może uważać, że to nie jest nic wielkiego, mimo że włożył w to dużo pracy.

10. Presja ze strony otoczenia

Rodzina, znajomi, a nawet kultura, w której żyjemy, mogą wywierać presję, żebyśmy osiągali więcej, wyglądali lepiej lub spełniali określone role. Kiedy nie spełniamy tych oczekiwań, zaczynamy myśleć, że coś z nami jest nie tak.

Przykład: Osoba, która nie założyła rodziny w określonym wieku, może czuć, że zawiodła oczekiwania rodziny, nawet jeśli sama jest zadowolona ze swojego życia.

11. Zdrowie fizyczne i psychiczne

Problemy zdrowotne, takie jak choroby przewlekłe, niepełnosprawność czy choroby psychiczne, mogą wpływać na to, jak siebie postrzegamy. Czasem pojawia się myślenie, że jesteśmy „mniej wartościowi” z powodu ograniczeń, które nas dotyczą.

Przykład: Osoba z przewlekłym bólem kręgosłupa może czuć, że nie spełnia oczekiwań, bo nie jest w stanie zrobić tyle, co zdrowi ludzie.

12. Brak wsparcia od innych

Ludzie, którzy nie mają bliskich, na których mogą liczyć, często czują się samotni i niepotrzebni. Brak akceptacji i wsparcia od otoczenia sprawia, że trudno zbudować wiarę w siebie.

Przykład: Ktoś, kto nie ma przyjaciół ani rodziny, może czuć, że jego życie jest mniej wartościowe, bo nie ma nikogo, kto by się nim przejmował.

Jakie są skutki niskiego poczucia własnej wartości?

Niskie poczucie własnej wartości może prowadzić do wielu problemów w życiu osobistym, jak i zawodowym. Utrudnia podejmowanie decyzji, budowanie relacji i realizację celów. I są to chociażby:

1. Trudności w podejmowaniu decyzji

Osoby z niskim poczuciem własnej wartości często mają problem z podejmowaniem nawet prostych decyzji. Obawiają się, że wybiorą źle, co jeszcze bardziej obniży ich ocenę w oczach innych.

Przykład: Ktoś, kto ma niską samoocenę, może długo zastanawiać się, czy podjąć nową pracę, obawiając się, że nie poradzi sobie z nowymi obowiązkami.

2. Unikanie wyzwań i ryzyka

Brak wiary w siebie sprawia, że osoby z niskim poczuciem własnej wartości unikają sytuacji, które mogą być trudne lub niepewne. Boją się porażki i związanej z nią krytyki.

Przykład: Ktoś, kto chciałby rozwijać swoje umiejętności, może nie zapisać się na kurs księgowości, bo uważa, że „i tak niczego się nie nauczy”.

3. Problemy w relacjach międzyludzkich

Niskie poczucie własnej wartości utrudnia budowanie zdrowych relacji. Osoby te mogą być zbyt uległe w relacjach lub przeciwnie – zamykać się na innych w obawie przed odrzuceniem.

Przykład: Ktoś, kto czuje się „niegodny” miłości, może unikać bliskich związków lub pozostawać w toksycznych relacjach, wierząc, że na lepsze nie zasługuje.

4. Perfekcjonizm i samokrytyka

Osoby z niską samooceną często są wobec siebie niezwykle surowe. Starają się robić wszystko idealnie, a każdy błąd traktują jako dowód swojej niewystarczalności.

Przykład: Ktoś, kto przygotowuje prezentację do pracy, może spędzić nad nią długie godziny, wciąż poprawiając szczegóły, bo czuje, że nie jest wystarczająco dobra.

5. Prokrastynacja, czyli odwlekanie na później 

Strach przed porażką lub krytyką sprawia, że osoby z niskim poczuciem własnej wartości odkładają wykonanie ważnych zadań na później. Unikanie działania daje im chwilową ulgę, ale w dłuższej perspektywie pogłębia poczucie niespełnienia. W walnej chwili zachęcam do lektury artykułu Prokrastynacja – jak nie odkładać zadań na później? 12 skutecznych wskazówek

Przykład: Ktoś, kto ma napisać ważny raport dla szefa, odkłada to w nieskończoność, bo boi się, że efekt nie spełni oczekiwań.

6. Nieumiejętność przyjmowania pochwał

Osoby z niskim poczuciem własnej wartości mają trudność z akceptacją komplementów czy uznania. Często bagatelizują swoje osiągnięcia lub uważają, że na nie nie zasługują.

Przykład: Ktoś, kto usłyszy pochwałę za dobrze wykonaną pracę, może odpowiedzieć: „To nic wielkiego, każdy by to zrobił”.

7. Problemy emocjonalne

Niskie poczucie własnej wartości często prowadzi do trudności z radzeniem sobie z emocjami. Może powodować smutek, frustrację, poczucie winy czy lęk. Często towarzyszą temu objawy depresji i obniżonego nastroju.

Przykład: Ktoś może czuć się przygnębiony i niespełniony, nawet jeśli z zewnątrz jego życie wygląda dobrze.

8. Brak asertywności i trudność w bronieniu swoich praw

Osoby z niskim poczuciem własnej wartości często mają trudność z wyrażaniem swoich potrzeb, opinii i granic. Mogą pozwalać innym na wykorzystywanie ich, przedkładając potrzeby innych nad własne. Taka postawa wynika z obawy przed odrzuceniem lub konfliktem. Brak asertywności prowadzi do poczucia dyskomfortu, frustracji i narastającego napięcia, które osoby te często starają się ukryć – zarówno przed otoczeniem, jak i sobą. Aby zamaskować swoją niepewność, mogą przyjmować postawy agresywne, zarozumiałe lub nadmiernie pewne siebie, próbując w ten sposób odwrócić uwagę od swoich rzeczywistych emocji.

Przykład: Ktoś może zgadzać się na dodatkowe obowiązki w pracy, bo nie potrafi odmówić, mimo że czuje się przeciążony. W efekcie może ukrywać swoje zmęczenie, a w domu odreagowywać frustrację, np. poprzez wybuchy złości wobec bliskich.

9. Trudności w osiąganiu celów

Brak wiary w swoje możliwości sprawia, że osoby z niski poziomem poczucia własnej wartości często rezygnują z marzeń i celów, uważając, że i tak ich nie osiągną.

Przykład: Ktoś, kto marzy o założeniu własnego biznesu, może nigdy nie podjąć próby, myśląc, że „nie nadaje się do tego”.

10. Skłonność do uzależnień

Niskie poczucie własnej wartości może prowadzić do poszukiwania ucieczki od negatywnych myśli i emocji w substancjach takich jak alkohol, papierosy czy narkotyki. Niektórzy mogą także uzależniać się od zakupów, gier, mediów społecznościowych lub jedzenia.

Przykład: Ktoś, kto czuje się gorszy, może zacząć nadużywać alkoholu, żeby na chwilę zapomnieć o swoich problemach.

11. Problemy w pracy i karierze

Brak wiary w siebie może prowadzić do trudności w rozwijaniu kariery. Osoby z niską samooceną mogą nie zgłaszać się po awans lub unikać wyzwań, które mogłyby przynieść rozwój zawodowy.

Przykład: Ktoś może nie aplikować na wyższe stanowisko, myśląc: „Nie jestem wystarczająco dobry, żeby się udało”.

12. Poczucie osamotnienia

Osoby z niską samooceną często izolują się od innych, czując, że nie są wystarczająco interesujące czy wartościowe, aby nawiązać bliskie relacje. I nie ma to nic wspólnego z tym, do jakiego typu osobowości nam bliżej: ekstrawertyka, ambiwertyka czy introwertyka. 

Przykład: Ktoś może unikać spotkań towarzyskich, myśląc, że inni i tak nie będą chcieli z nim rozmawiać.

Jak wzmacniać poczucie własnej wartości?

I co z tym wszystkim zrobić? Aby wzmocnić poczucie własnej wartości, trzeba zacząć od podstaw – pokochać siebie bezwarunkowo 🙂 Łatwo powiedzieć? Oczywiście, ale to nie oznacza to udawania, że wszystko jest idealne. To akceptowanie siebie takim, jakim się jest, z mocnymi stronami i niedoskonałościami. Akceptacja siebie to podstawa do budowania poczucia własnej wartości.

Oto kilka kroków, które mogą w tym pomóc:

1. Szanuj siebie

Traktuj swoje potrzeby, uczucia i granice z taką samą uwagą, jak traktujesz potrzeby innych. Szacunek do siebie to pierwszy krok do pokazania innym, że również powinni cię szanować.

2. Traktuj siebie jak kogoś ważnego

Pamiętaj, że to, jak sam siebie postrzegasz, wpływa na to, jak będą cię widzieć inni. Traktując siebie jak wartościową osobę, wysyłasz światu sygnał, że zasługujesz na szacunek i dobre traktowanie.

3. Doceniaj swoje doświadczenia

Zamiast skupiać się na tym, co poszło nie tak, doceń to, co osiągnąłeś, nawet jeśli wydaje się to drobne. Pomyśl, jak doceniasz bliskie osoby – tak samo traktuj siebie.

4. Zaufaj swojej intuicji

Wsłuchaj się w swoje wnętrze. Często wiesz, co jest dla ciebie dobre, ale nie zawsze masz odwagę, by za tym podążać. Daj sobie prawo do decyzji zgodnych z twoimi potrzebami.

5. Poznaj swoje pragnienia i potrzeby

By wzmacniać swoją wartość, musisz wiedzieć, czego chcesz i co jest dla ciebie ważne. Nie bój się postawić siebie na pierwszym miejscu, szczególnie w sytuacjach, które dotyczą twojego szczęścia i spełnienia.

6. Szukaj pozytywnej informacji zwrotnej

Kiedy słyszysz coś pozytywnego na swój temat, pozwól sobie w to uwierzyć. Staraj się też szukać konstruktywnej krytyki, która pomoże ci się rozwijać, a nie podkopie twojej wiary w siebie.

7. Stawiaj sobie realistyczne cele

Zamiast skupiać się na tym, czego nie udało ci się osiągnąć, zacznij wyznaczać sobie małe, osiągalne cele. Dzięki temu poczujesz satysfakcję z małych sukcesów, co z czasem pomoże ci uwierzyć w swoje możliwości.

8. Ogranicz negatywny wpływ otoczenia

Otaczaj się ludźmi, którzy cię wspierają, motywują i szanują. Unikaj osób, które krytykują cię bez powodu lub podważają twoją wartość. Twoje środowisko ma ogromny wpływ na twoje samopoczucie.

9. Ucz się mówić o swoich emocjach

Nie tłum swoich uczuć ani nie udawaj, że ich nie ma. Nauka wyrażania emocji w zdrowy sposób pozwala budować lepsze relacje z innymi i wzmacnia twoją samoświadomość. Poczytaj o inteligencji emocjonalnej. 

10. Celebruj swoje sukcesy

Nawet drobne osiągnięcia są warte świętowania. Zapisuj swoje sukcesy w notesie lub prowadź dziennik wdzięczności, w którym każdego dnia zapisujesz coś, z czego jesteś dumny.

11. Ucz się czegoś nowego.

Rozwijanie nowych umiejętności, nawet małych, daje poczucie sprawczości i wzmacnia wiarę we własne możliwości. Może to być nauka gotowania, języka obcego lub nowego hobby.

12. Ćwicz samoakceptację w praktyce

Spójrz na siebie w lustrze i zamiast skupiać się na swoich niedoskonałościach, spróbuj dostrzec swoje atuty. Powtarzaj sobie afirmacje, takie jak: „Jestem wystarczający” lub „Zasługuję na miłość i szacunek”.

Przede wszystkim zapamiętaj, że praca nad poczuciem własnej wartości to proces. Nie musisz zmieniać wszystkiego od razu – wystarczy, że zaczniesz od małych kroków.

Polecana literatura o poczuciu własnej wartości

Jeśli chcesz zgłębić temat poczucia własnej wartości, warto sięgnąć po książkę psychoterapeuty Nathaniela Brandena „6 filarów poczucia własnej wartości”. To jedna z ciekawszych pozycji na ten temat, która oferuje praktyczne wskazówki, jak budować zdrową samoocenę i wzmacniać wiarę w siebie. Autor przedstawia sześć kluczowych praktyk, które nazywa „filarami poczucia własnej wartości”: świadome życie, samoakceptacja, odpowiedzialność za siebie, asertywność, życie celowe oraz integralność osobista.

Książka Brandena to świetny punkt wyjścia dla tych, którzy chcą głębiej zrozumieć, czym jest poczucie własnej wartości i jak je rozwijać. Każdy z filarów jest szczegółowo omówiony i zawiera praktyczne wskazówki, które można zastosować w codziennym życiu.

Test „Jaki jest twój obecny poziom poczucia własnej wartości?„

Uff, jeżeli przebrnąłeś przez te wszelkie zawiłości, jesteś gotowy na test? Przygotowałam darmowy test w formacie PDF, który pozwoli ci określić obecny poziom twojego poczucia własnej wartości. Test zawiera pytania, które mogą być dobrym wstępem do dalszej pracy nad sobą i lepszego zrozumienia swojego stosunku do siebie samego. Pamiętaj jednak, że wynik testu nie jest wyrokiem ani ostateczną diagnozą. To jedynie narzędzie, które wskaże ci, na co warto zwrócić uwagę. Poczucie własnej wartości to proces, który wymaga czasu, pracy i konsekwencji.

TEST Jaki jest twój obecny poziom poczucia własnej wartości

Jeżeli zauważysz, że masz obniżone poczucie własnej wartości, potraktuj to jako zaproszenie do zmiany. Zacznij od małych kroków – takich jak praca nad samoakceptacją, nauka stawiania granic czy wprowadzenie do swojego życia elementów z filarów poczucia własnej wartości, które zostały opisane wcześniej. Jeśli jednak czujesz, że trudności związane z poczuciem własnej wartości są zbyt obciążające i wpływają na twoje codzienne funkcjonowanie, warto rozważyć kontakt z psychologiem lub terapeutą. Specjalista pomoże ci zrozumieć głębsze przyczyny problemu i wesprze w znalezieniu skutecznych sposobów pracy nad sobą. Pamiętaj, że twoje poczucie własnej wartości zależy od ciebie – każda, nawet najmniejsza zmiana, może prowadzić do dużych rezultatów.

Bibliografia

• Branden, N., 6 filarów poczucia własnej wartości, Wyd. Czarna Owca, Warszawa, 2012
• Woydyłło, E., Droga do siebie. O poczuciu wartości, Wydawnictwo Literackie, Warszawa, 2021
• Antosiewicz, I., O poczuciu własnej wartości, Wyd. Esprit, Kraków, 2020.
• Tracy, B., Potęga pewności siebie, Wyd. Helion, Gliwice, 2017

Aktualizacja artykułu 2025 r.