Postawa asertywna, uległa i agresywna. Asertywność.

Postawa asertywna, uległa i agresywna to różne sposoby budowania relacji z innymi ludźmi. Asertywność oznacza odwagę bycia sobą – wyrażania swoich myśli i uczuć w sposób otwarty, ale bez przemocy i uległości. Więc czy potrafisz jasno powiedzieć, co myślisz i czujesz, szanując jednocześnie zdanie innych? A może w trudnych sytuacjach reagujesz agresją lub wycofujesz się, przekonany, że nie masz wpływu na rzeczywistość?

Jak rozpoznać określoną postawę?

Nasze zachowanie wobec innych ludzi może przybierać różne formy – od uległości, przez asertywność, aż po agresję. Postawa asertywna pozwala na budowanie zdrowych relacji, gdzie zarówno nasze prawa, jak i prawa innych są szanowane. W przeciwieństwie do tego, postawa uległa oznacza rezygnację z własnych potrzeb, a agresywna – narzucanie swojej woli kosztem innych. Rozumienie tych różnic to pierwszy krok do świadomego działania i lepszego komunikowania się. Każda z tych postaw ma swoje charakterystyczne cechy:

postawa asertywna to umiejętność szukania porozumienia przy jednoczesnym poszanowaniu własnych potrzeb i praw,
postawa uległa oznacza skłonność do rezygnacji z własnych opinii i podporządkowania się woli innych, często z obawy przed konfliktem,
postawa agresywna wiąże się z dążeniem do dominacji i narzucania swojej woli, co prowadzi do ignorowania uczuć i granic innych osób.

Czym jest postawa asertywna?

Postawa asertywna to umiejętność wyrażania swoich uczuć, myśli i potrzeb w sposób pewny, ale szanujący prawa i granice innych osób. Osoba asertywna cechuje się pewnością siebie oraz satysfakcją z relacji zarówno w życiu prywatnym, jak i zawodowym. Asertywność nie ma nic wspólnego z uległością, agresją czy manipulacją – to złoty środek w komunikacji i działaniu.

Człowiek asertywny potrafi stawiać granice i odmawiać, gdy oczekiwania innych naruszają jego godność, prawa osobiste lub interesy. Uległość i agresja to reakcje, które często pojawiają się w trudnych sytuacjach, jednak to asertywność pozwala skutecznie i spokojnie rozwiązywać problemy. Należy więc kolejny raz podkreślić, iż bycie asertywnym oznacza świadome zarządzanie swoim zachowaniem – wyrażanie swoich potrzeb i uczuć bez uciekania się do gróźb czy negatywnych komunikatów. To sposób działania, który pozwala zarówno szanować innych, jak i pozostać w zgodzie z samym sobą. Temat ten został szerzej opisany w artykule „Jak powiedzieć „nie”? Jak bronić swojego zdania?”

Przykłady postawy asertywnej:

Odmowa nadgodzin w pracy: Kiedy szef prosi o dodatkowe godziny pracy w ostatniej chwili, osoba asertywna może powiedzieć: „Dziękuję za propozycję, ale mam już zaplanowany wieczór i nie mogę zostać dłużej.”
Wyrażenie swojego zdania w rozmowie: Podczas dyskusji w gronie znajomych osoba asertywna mówi: „Szanuję Twoje zdanie, ale myślę, że mam inne podejście do tego tematu. Moim zdaniem…”
Stawianie granic w relacjach: Gdy znajomy często narusza Twój czas, dzwoniąc bez zapowiedzi, asertywna odpowiedź może brzmieć: „Cieszę się, że dzwonisz, ale teraz nie mogę rozmawiać. Proszę, napisz mi wcześniej, kiedy chcesz porozmawiać, abyśmy mogli znaleźć dobry moment.”

Czym jest postawa uległo-bierna?

Postawa uległo-bierna to styl zachowania, w którym osoba nie wyraża wprost swoich potrzeb, opinii ani uczuć, często z obawy przed odrzuceniem lub konfliktem. Zamiast otwarcie komunikować swoje zdanie, unika działania, podporządkowując się biernie oczekiwaniom innych. Takie zachowanie prowadzi do tłumienia emocji, co może skutkować narastaniem frustracji, smutku czy wewnętrznego napięcia.

Osoby o postawie uległo-biernej mogą sprawiać wrażenie wycofanych i niezaangażowanych, a w otoczeniu bywają postrzegane jako te, które „nie mają nic do powiedzenia” lub unikają odpowiedzialności. W rzeczywistości często czują się przygnębione i bezsilne wobec sytuacji, na które nie potrafią wpłynąć.

Czym różni się postawa uległa od biernej?

Chociaż postawy uległa i bierna są do siebie zbliżone, można je rozróżnić:

Postawa uległa to świadome podporządkowanie się oczekiwaniom innych. Osoba uległa wyraża zgodę na działania, które mogą być dla niej niewygodne, ale robi to w sposób aktywny – np. otwarcie zgadza się, aby uniknąć konfliktu lub zyskać akceptację. Przykładowo znajomy prosi o przysługę, mimo że nie masz czasu, odpowiadasz: „Oczywiście, mogę to zrobić.” Robisz to, aby uniknąć niezadowolenia znajomego, choć wewnętrznie czujesz się przeciążony.
Postawa bierna (uległo-bierna) to bardziej pasywne unikanie komunikacji i działań. Osoba nie wyraża swoich potrzeb ani opinii, ale też nie podejmuje otwartego działania. Zamiast tego tłumi swoje emocje lub unika problemu, co prowadzi do wewnętrznego napięcia i frustracji, np. znajomy prosi o przysługę, ale zamiast odmówić, unikasz odpowiedzi lub wykonujesz zadanie niechętnie i z minimalnym zaangażowaniem, tłumiąc swoje prawdziwe uczucia.

Porównanie z innymi postawami

W kontekście postawy asertywnej, uległej i agresywnej, uległość-bierność różni się wyraźnie od innych stylów zachowania:

Postawa asertywna – osoba potrafi otwarcie wyrażać swoje potrzeby, jednocześnie szanując granice innych. To styl komunikacji oparty na równowadze.
Postawa uległa – osoba rezygnuje ze swoich potrzeb, aktywnie podporządkowując się innym.
Postawa agresywna – osoba dąży do dominacji, narzucając swoje zdanie kosztem innych.

Uległość-bierność to brak działania i komunikacji, co może prowadzić do trudności w budowaniu zdrowych relacji i radzeniu sobie z problemami.

Czym jest postawa agresywna?

Postawa agresywna to sposób zachowania, w którym osoba dąży do realizacji swoich celów kosztem innych. Człowiek agresywny wyraża swoje potrzeby i opinie w sposób dominujący, często naruszając prawa, uczucia i granice innych osób. Zachowanie to opiera się na ataku – zarówno werbalnym, jak i niewerbalnym – oraz braku szacunku dla otoczenia.

Osoba o postawie agresywnej skupia się wyłącznie na osiągnięciu własnych korzyści, nie licząc się ze zdaniem czy potrzebami innych. Efektem takiego podejścia jest często wywołanie konfliktów, niechęci, a nawet wrogości w relacjach międzyludzkich. Choć agresja może przynosić chwilowe „zwycięstwo”, w dłuższej perspektywie prowadzi do izolacji i utraty zaufania.

Przykłady postawy agresywnej:

W pracy: Kolega prosi o pomoc, ale osoba agresywna odpowiada podniesionym tonem: „Nie mam czasu na twoje problemy, rób to sam!” Takie podejście nie tylko rani rozmówcę, ale także niszczy atmosferę współpracy.
W rodzinie: Podczas kłótni o obowiązki domowe osoba agresywna mówi: „Zawsze wszystko robię za ciebie, bo jesteś bezużyteczny!” W efekcie relacje rodzinne stają się coraz bardziej napięte.
Na ulicy: W konflikcie o miejsce parkingowe osoba agresywna zaczyna krzyczeć i grozić, zamiast szukać rozwiązania problemu.

Negatywne konsekwencje postawy agresywnej

Postawa agresywna może przynosić krótkoterminowe efekty, takie jak wymuszenie określonego zachowania u innych, ale na dłuższą metę prowadzi do poważnych problemów. Konflikty, utrata relacji i negatywna reputacja to tylko niektóre z konsekwencji. W odróżnieniu od postawy asertywnej, która buduje zdrowe relacje, agresja niszczy zaufanie i szacunek wśród ludzi.

Czym różni się postawa agresywna od asertywnej i uległej?

W kontekście postawy asertywnej, uległej i agresywnej agresja wyróżnia się brakiem równowagi. Osoba agresywna koncentruje się wyłącznie na swoich prawach, ignorując prawa innych. To przeciwieństwo postawy asertywnej, która pozwala na wyrażanie siebie z poszanowaniem innych, i odwrotność postawy uległej, gdzie rezygnuje się z własnych potrzeb na rzecz otoczenia.

Inne formy postaw w relacjach międzyludzkich

Oprócz podstawowych postaw asertywnej, uległej i agresywnej, istnieją również inne formy zachowań, które warto omówić. Są one bardziej złożone i często trudniejsze do rozpoznania, ale równie istotne w zrozumieniu dynamiki relacji międzyludzkich. Należą do nich: postawa pasywno-agresywna, manipulacyjna oraz unikowa. Każda z nich ma swoje unikalne cechy i wpływa na sposób, w jaki komunikujemy się i radzimy sobie z trudnymi sytuacjami.

Postawa pasywno-agresywna

Postawa pasywno-agresywna to pośredni sposób wyrażania frustracji i oporu. Osoba o takiej postawie unika otwartego komunikowania swoich emocji czy potrzeb, ale manifestuje je w sposób ukryty, często w formie biernego oporu, sarkazmu czy opóźnień w działaniu.

Cechy postawy pasywno-agresywnej:

brak otwartego wyrażania emocji,
manifestowanie frustracji poprzez działania pośrednie, np. spóźnienia, sarkazm, niedbałość,
ukryta forma oporu, która może być trudna do rozpoznania.

Przykład: Pracownik, który czuje się przeciążony, zgadza się na kolejne zadanie, ale celowo wykonuje je powoli lub niedbale, wyrażając w ten sposób swoje niezadowolenie.

Postawa manipulacyjna

Manipulacja to świadome i zaplanowane działanie mające na celu wywieranie wpływu na innych w sposób pośredni, często poprzez wprowadzanie ich w błąd lub wykorzystywanie ich emocji. Osoba manipulująca stawia własne cele ponad dobro relacji czy uczciwość w komunikacji.

Cechy postawy manipulacyjnej:

świadome działanie w celu osiągnięcia własnych korzyści,
wywieranie wpływu poprzez wzbudzanie poczucia winy, zastraszanie lub wykorzystywanie słabości innych,
brak otwartości i szczerości w komunikacji.

Przykład: W relacji partnerskiej osoba mówi: „Jeśli naprawdę mnie kochasz, to zrobisz to dla mnie,” wykorzystując emocje drugiej osoby do osiągnięcia swojego celu.

Postawa unikowa

Postawa unikowa charakteryzuje się całkowitym wycofaniem się z sytuacji problemowych lub konfliktowych. Osoba unikowa nie podejmuje żadnych działań ani decyzji, uciekając od odpowiedzialności. W przeciwieństwie do postawy uległej, gdzie osoba zgadza się na warunki otoczenia, tutaj występuje brak jakiejkolwiek reakcji.

Cechy postawy unikowej:

unikanie konfliktów poprzez fizyczne lub emocjonalne wycofanie,
brak wyrażania swoich potrzeb ani prób rozwiązania problemu,
wycofanie się z zaangażowania w trudne sytuacje.

Przykład: Podczas rodzinnej kłótni osoba unikowa wychodzi z pomieszczenia, zamiast wyrazić swoje zdanie lub próbować załagodzić sytuację.

Postawa asertywna, uległa i agresywna to podstawowe style zachowań, które determinują sposób, w jaki radzimy sobie z relacjami i konfliktami. Asertywność, będąca złotym środkiem, pozwala na budowanie zdrowych i zrównoważonych relacji, gdzie nasze potrzeby są szanowane bez naruszania granic innych. Z kolei postawa uległa wiąże się z rezygnacją z własnych praw, a agresywna – z narzucaniem swojej woli kosztem otoczenia. Dodatkowo, postawy takie jak pasywno-agresywna, manipulacyjna i unikowa ukazują bardziej złożone wzorce zachowań, które często utrudniają skuteczną komunikację i osiąganie porozumienia. Zrozumienie tych różnic i świadome ich rozpoznawanie w codziennym życiu to pierwszy krok do doskonalenia relacji i unikania nieporozumień.

Każdy z nas może kształtować swoje zachowanie i dążyć do postawy asertywnej, która łączy szacunek dla siebie i innych. Kluczowym wyzwaniem jest nauczenie się, kiedy warto powiedzieć „tak”, a kiedy stanowczo wyrazić „nie” – bez uległości i agresji, ale w duchu wzajemnego szacunku.

Sprawdź swoją postawę – zapraszam do darmowego testu (pdf)

Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, jaką postawę najczęściej przyjmujesz w relacjach z innymi – asertywną, uległą, agresywną czy może inną – zapraszam cię do wykonania testu autopercepcji. Test został opracowany na podstawie kwestionariusza autorstwa Anni Townend, autorki książki „Jak doskonalić asertywność. Praktyczny podręcznik asertywności dla menedżerów”. Składa się z 80 krótkich pytań z odpowiedziami „tak” lub „nie”. Całość zajmie ci nie więcej niż 15 minut, a wynik pomoże ci zidentyfikować twoje dominujące postawy i zachowania w codziennych sytuacjach.