Znajdziesz mnie tu
Co robi dziecko, kiedy ktoś je popchnie, wyśmieje albo każe mu coś zrobić, choć ono nie chce? Milczy? Ucieka? Złości się? Asertywność to coś więcej niż jedno zachowanie. To sposób, w jaki dziecko traktuje siebie i innych. Uczy się tego latami, obserwując dorosłych i próbując różnych reakcji. Nie wystarczy powiedzieć „bądź asertywny”. Trzeba pokazać, jak to wygląda w praktyce. Można o tym rozmawiać, odgrywać scenki, nawet czytać książki. Jednym ze skutecznych sposobów są też karty pracy o asertywności. Dzięki nim dziecko może przemyśleć różne sytuacje i odwołać się do własnych, często niefortunnie zakończonych doświadczeń.
Gdzie jest problem?
Niektóre dzieci doskonale wyczuwają, że coś jest nie tak. Kiedy ktoś przekracza ich granice, naciska lub próbuje je do czegoś przekonać, to czują złość, napięcie albo niepokój. Potrafią nazwać swoje emocje i wiedzą, co chciałyby powiedzieć. Na przykład mówią: „Nie chcę się w to bawić, bo to mnie denerwuje” albo „Nie lubię, jak mnie tak wołasz”. Inne dzieci mają tylko ogólne wrażenie, że coś im nie pasuje, ale nie znajdują słów, by to wyrazić. Kiedy koleżanka krytykuje ich rysunek albo brat zabiera im zeszyt, milkną albo próbują się uśmiechnąć, choć wszystko w środku im „się zaciska „buzuje”. Czują się przytłoczone, zakłopotane i zupełnie bezradne. Gdy brakuje im sposobu na spokojne wyrażenie siebie, reagują na dwa skrajne sposoby. Jakie?
Więc zdarza się, że dziecko poddaje się, choć wcale tego nie chce. Ktoś namawia je do oddania zabawki, a ono ją oddaje, mimo że właśnie samo się nią bawi. Ktoś je wciąga w zabawę, która je stresuje albo nudzi, ale dziecko nie protestuje, tylko przyjmuje narzucone zasady. W innych sytuacjach reaguje gwałtownie. Krzyczy na kolegę, który usiadł na jego miejscu. Rzuca zeszytem, bo ktoś się z niego śmiał. Przerywa innym w złości, bo nikt go wcześniej nie słuchał.
I jedne, i drugie reakcje pokazują, że dziecku brakuje jeszcze skutecznych sposobów na wyrażenie tego, co czuje i czego potrzebuje. Między jednym a drugim zachowaniem jest ogromna różnica, ale ich wspólnym mianownikiem jest brak umiejętności wyrażenia siebie w sposób asertywny. To nie znaczy, że dzieci są „trudne”, ponieważ raczej nie mają jeszcze wystarczająco dużo doświadczeń, które pokazują, że można inaczej. Że można się nie zgodzić, ale jednocześnie być uprzejmym. Że można wyrazić i obronić swoje emocje, ale nie ranić drugiej osoby. Tego nie da się nauczyć z dnia na dzień. Potrzebny jest czas, wsparcie i konkretne sytuacje, w których dziecko może próbować nowych sposobów reagowania. Właśnie wtedy zaczyna rozwijać się asertywność.
Szanuję siebie i ciebie….
Asertywność to umiejętność wyrażania swojego zdania, uczuć i potrzeb w sposób spokojny, stanowczy i z szacunkiem do drugiej osoby. Nie chodzi o to, żeby zawsze mówić „nie” albo stawiać na swoim. Chodzi o to, żeby nie rezygnować z siebie tylko po to, by zadowolić innych, a zarazem i ich szanować. Dla dziecka to ogromne wyzwanie, bo musi nie tylko rozpoznać, co czuje i czego chce, ale jeszcze ubrać to w słowa i pokazać to na zewnątrz. Asertywność przydaje się w wielu codziennych sytuacjach, w których dziecko musi poradzić sobie z presją, wyrazić zdanie albo powiedzieć coś, co może być trudne. Właśnie wtedy najbardziej widać, czy umie zadbać o siebie i czy wie, jak mówić o swoich granicach. Oto przykładowe momenty, w których asertywność staje się szczególnie ważna:
- odmowa udziału w czymś, co budzi sprzeciw lub lęk,
- wyrażenie zdania, które różni się od opinii większości grupy,
- obrona własnych granic fizycznych lub emocjonalnych,
- proszenie o pomoc bez obawy przed oceną,
- reagowanie na żarty, ironię lub wykluczanie,
- przyznanie się do błędu albo powiedzenie „nie wiem” bez lęku przed kompromitacją,
To nie są łatwe sytuacje. Czasem dziecko potrzebuje kilku prób, zanim zareaguje w sposób spokojny i jasny. Czasem wystarczy jedno zdanie od dorosłego, żeby znalazło w sobie siłę. A czasem potrzebne są ćwiczenia, zabawy, scenki, które pomogą przećwiczyć te sytuacje zawczasu. Dopiero wtedy asertywność staje się czymś realnym, a nie pustym hasłem.
Jak dziecko uczy się asertywności krok po kroku?
Rozwijanie asertywności zaczyna się od małych kroków. Najpierw potrzeba rozmowy z dorosłym, który nie narzuca gotowych rozwiązań, ale wspiera i pokazuje, jak mówić o sobie z szacunkiem. Pomaga też zabawa w codzienne sytuacje, w których można bezpiecznie poćwiczyć różne sposoby reagowania. Proste zdania, które dziecko może wypowiedzieć na głos. Pytania, które otwierają rozmowę. Scenki, które pozwalają przetestować reakcje. Książki i bajki, w których bohaterowie przeżywają podobne trudności. Dzięki temu dziecko zaczyna rozumieć, że jego głos ma znaczenie i że warto go używać.
Najlepiej działa różnorodność. Raz sprawdza się rozmowa przy kolacji, innym razem konkretna sytuacja z rówieśnikiem. Czasem dziecko reaguje dopiero wtedy, gdy coś je poruszy albo zezłości. A bywa też tak, że potrzebuje narzędzi, które pomagają mu uporządkować tę naukę i spojrzeć na nią z dystansu. Właśnie w takich momentach dobrze sprawdzają się karty pracy o asertywności. Dają dziecku przestrzeń do przemyślenia różnych zachowań, do powrotu do trudnych sytuacji i do ćwiczenia słów, które może wykorzystać, gdy przyjdzie odpowiedni moment.
W jakim celu stosować karty pracy o asertywności?
Dziecko nie nauczy się asertywności z definicji ani z wykładu, ponieważ ono potrzebuje działania. I właśnie karty pracy o asertywności pozwalają mu wejść w sytuacje, które naprawdę mogą się zdarzyć. Pozwalają zobaczyć, co można w takich momentach powiedzieć albo zrobić. To narzędzie, które przenosi rozmowę z teorii do praktyki. Dziecko dostaje konkretny przykład, pytanie albo krótkie zadanie, które uruchamia jego myślenie i pozwala poszukać własnej odpowiedzi. Nie chodzi o to, żeby zaznaczyć „prawidłową opcję”. Chodzi o to, żeby zatrzymać się na chwilę i przyjrzeć się sobie: Co ja bym zrobił w takiej sytuacji? Czy umiem to powiedzieć? Czy wiem, dlaczego coś mnie złości albo zawstydza? Karty pracy o asertywności pomagają dziecku nazwać emocje, znaleźć słowa i przećwiczyć ich użycie w różnych kontekstach. Im częściej dziecko ma okazję rozwiązywać tego typu zadania, tym łatwiej później zareagować w realnym życiu.
Tego typu materiały sprawdzają się zarówno w pracy indywidualnej, jak i grupowej. Można ich używać podczas zajęć wychowawczych, godzin z wychowawcą, w gabinecie psychologicznym albo w domu. Sprawdzają się jako wstęp do rozmowy, element większego cyklu zajęć albo po prostu okazja do refleksji. Ich największą siłą jest to, że są osadzone w dziecięcej codzienności. Zamiast abstrakcyjnych komunikatów, pokazują konkretne sytuacje, z którymi dzieci naprawdę się mierzą.
Co zawiera e-book „Asertywność dla dzieci 7–12 lat. 130 kart pracy”?
E-book „Asertywność…” to zestaw 130 kart pracy o asertywności, który ma na celu pomóc dzieciom zrozumieć, czym jest postawa asertywna oraz czym różni się od postawy agresywnej i uległo-biernej. Materiał został stworzony z myślą o dzieciach w wieku szkolnym, które uczą się mówić o sobie, stawiać granice, odmawiać, prosić i przyjmować cudze zdanie bez rezygnowania z własnego. Karty prowadzą dzieci krok po kroku przez temat asertywności, dając im język, przykłady i proste struktury, które można zastosować w codziennych sytuacjach. To 145 stronicowy materiał gotowy do pracy w szkole, w gabinecie, na zajęciach TUS lub w domu. Nie ma tu teorii oderwanej od życia. Są konkretne sytuacje, scenki, komunikaty i zadania, które pomagają dziecku zrozumieć, jak mówić o sobie z szacunkiem do innych.
E-book składa się z pięciu rozdziałów:
Rozdział 1: Czym jest asertywność?
To wprowadzenie do tematu w formie zróżnicowanych zadań. Dziecko poznaje pojęcie asertywności, rozróżnia zachowania, ćwiczy język, którym może wyrażać siebie. Pojawiają się tu plansze edukacyjne, krótkie opowiadania, krzyżówki, rebusy, chmury słów oraz zadania związane z własną postawą. Metody: dokończ zdanie, wybór reakcji, skojarzenia, analiza ról.
Rozdział 2: Asertywny komunikat – Komunikat JA
Dziecko uczy się konstruować komunikaty typu „ja”, które pozwalają mówić o emocjach i potrzebach w sposób spokojny i konkretny. Karty przeprowadzają przez cały proces: od poznania struktury po stosowanie jej w sytuacjach społecznych. Materiał zawiera także porównania z komunikatem „ty”, przykłady oraz scenki. Metody: praca z gotowym schematem, uzupełnianie, odgrywanie scenek, refleksja.
Rozdział 3: Postawa agresywna
Zestaw kart pomaga zrozumieć, czym jest agresja, jakie ma skutki i jak ją rozpoznawać u siebie i innych. Dziecko analizuje komunikaty, wypowiedzi i zachowania, porównuje różne postawy, tworzy własne scenariusze. Dużo miejsca poświęcono złości i sposobom jej wyrażania. Metody: opisy, porównania, analiza ról, odgrywanie scenek, rysowanie postaw.
Rozdział 4: Postawa uległo-bierna
Rozdział poświęcony zachowaniom opartym na wycofaniu i rezygnacji z własnych potrzeb. Dziecko uczy się rozpoznawać przyczyny takiej postawy, ćwiczy reakcje i formułowanie własnych granic. W materiałach znalazły się ćwiczenia porównujące postawy, zadania do autorefleksji i propozycje scenek. Metody: opisy sytuacji, wypowiedzi, porównania, zadania językowe.
Rozdział 5: Postawy – ćwiczenia przekrojowe
Ostatni rozdział zawiera karty pracy, które pomagają porównywać wszystkie trzy postawy: asertywną, agresywną i uległo-bierną. Dziecko ćwiczy wybór reakcji, analizę komunikatów, tworzenie wypowiedzi oraz podejmowanie decyzji w sytuacjach społecznych. Znajdują się tu także quizy, krzyżówki, burze mózgów i ćwiczenia integrujące wcześniejszą wiedzę. Metody: różnorodne formy aktywizujące, z przewagą analizy i tworzenia własnych rozwiązań.
Gdzie można kupić ten zestaw kart pracy o asertywności?
Publikacja dostępna jest w popularnych serwisach internetowych z materiałami edukacyjnymi oraz bezpośrednio na mojej stronie „Asertywność dla dzieci 7–12 lat. 130 kart pracy”
P.S. Co naprawdę wspiera rozwój asertywności u dzieci?
Asertywność nie przychodzi naturalnie. Dziecko nie od razu potrafi powiedzieć „nie” w sposób spokojny, nazwać, co mu przeszkadza, albo wyrazić emocje bez krzyku czy wycofania. Potrzebuje czasu, by zrozumieć siebie i nauczyć się reagować tak, by być w zgodzie ze sobą, a jednocześnie nie ranić innych. Ten proces wymaga kilku rzeczy, które muszą pojawiać się równolegle. Dziecko potrzebuje języka. Ale takiego, który pasuje do jego emocji i sytuacji, w jakich się znajduje. Potrzebuje doświadczenia. Nie jednego, ale wielu powtórzeń, które pokażą, że może coś powiedzieć i że to zostanie usłyszane. Potrzebuje też ludzi wokół siebie, którzy potrafią przyjmować jego zdanie, nawet jeśli jest inne niż ich własne. Ważna jest też konsekwencja i spójność, nie tylko słów, ale i działań. Jeśli uczymy dziecko asertywności, musimy być gotowi je wysłuchać, nawet kiedy się z nim nie zgadzamy. I nie wycofywać się z tej gotowości, kiedy pojawia się opór, złość albo płacz.
